Sự linh hoạt, sáng tạo và dấu ấn công tác đối ngoại
Kể từ sau giải phóng và đặc biệt là sau cải cách, mở cửa năm 1986, Thành phố Hồ Chí Minh (TPHCM) luôn là địa phương đi đầu trong thực hiện các nhiệm vụ đối ngoại của Đảng, Nhà nước tại khu vực phía Nam. Bằng sự linh hoạt và sáng tạo, đối ngoại TP HCM đã để lại những dấu ấn đậm nét trong quá trình xây dựng và phát triển của thành phố.
Tiên phong mở đường quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ
Ít ai biết rằng TP HCM chính là “cái nôi”, khởi nguồn cho tiến trình bình thường hóa quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ. Trước làn sóng di tản phức tạp của người dân các tỉnh phía Nam, trên cơ sở chỉ đạo của Trung ương, TPHCM được giao trọng trách làm trung tâm triển khai chương trình ra đi có trật tự (ODP).
Chương trình được thực hiện với sự phối hợp chặt chẽ của ba bên: Việt Nam, Mỹ và Cao ủy Liên hợp quốc về người tị nạn (UNHCR), tạo điều kiện cho gần 500.000 người ra đi một cách hợp pháp, trong đó hơn 50% sang định cư tại Mỹ.
Việc triển khai ODP đã góp phần tháo gỡ một trong những điểm nghẽn lớn nhất trong quan hệ song phương, tạo tiền đề quan trọng cho quá trình bình thường hóa quan hệ Việt Nam - Mỹ sau này.
Kết quả này cũng đặt nền móng quan trọng cho chính sách đối với kiều bào sau này - một trong những trụ cột quan trọng của đối ngoại thành phố.
Tháng 3-1994, 1 tháng sau khi Tổng thống Bill Clinton dỡ bỏ lệnh cấm vận thương mại, Hiệp hội Thương mại Mỹ (AmCham) tại Việt Nam và Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright (FETP) đã ra đời ngay tại TPHCM.
Sự ra đời của Hiệp hội Thương mại Mỹ là minh chứng cho tính sáng tạo trong việc kiến tạo các cơ chế hợp tác mới. Thay vì chờ đợi các hiệp định chính thức, thành phố đã tạo dựng một diễn đàn đối thoại trực tiếp giữa cộng đồng doanh nghiệp 2 nước, biến TPHCM thành điểm đến ưa thích của các nhà đầu tư Mỹ.
Dấu mốc đặc biệt quan trọng nhất là việc TP HCM thiết lập quan hệ hữu nghị với thành phố San Francisco (bang California) vào ngày 10-4-1995 - 3 tháng trước khi Việt Nam và Mỹ chính thức bình thường hóa quan hệ ngoại giao.
Sự kiện này không chỉ thể hiện vai trò tiên phong của TP HCM trong đối ngoại mà còn đóng góp quan trọng cho mối quan hệ đối tác chiến lược toàn diện Việt Nam - Hoa Kỳ hiện nay.
Dấu ấn kinh tế đối ngoại các thử nghiệm chính sách
Triển khai đường lối đổi mới được khởi xướng từ Đại hội VI và được cụ thể hóa tại Đại hội VII, Hội đồng Bộ trưởng (nay là Chính phủ) đã có những bước đi quyết đoán khi chủ trương thành lập các khu chế xuất như một công cụ đột phá chiến lược nhằm thực hiện chính sách mở cửa, thu hút đầu tư nước ngoài. Trong bối cảnh đó, TPHCM đã được Trung ương lựa chọn là địa phương tiên phong để xây dựng mô hình thí điểm này.
Ngày 24-9-1991, Ủy ban Nhà nước về Hợp tác và Đầu tư đã chính thức cấp giấy phép thành lập Công ty liên doanh Xây dựng và Kinh doanh Khu chế xuất Tân Thuận.
Tiếp đó, ngày 25-11-1991, Khu chế xuất Tân Thuận chính thức được thành lập theo Quyết định số 394/CT của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng. Với diện tích quy hoạch lên đến 300ha, đây không chỉ là khu chế xuất đầu tiên của
TP HCM mà còn là khu chế xuất đầu tiên của cả nước, đánh dấu sự khởi đầu cho mô hình kinh tế hoàn toàn mới trong thời kỳ đổi mới. Quyết định mang tính lịch sử này đã mở ra cánh cửa rộng lớn thu hút các nhà đầu tư nước ngoài, đặc biệt là các nhà đầu tư Đài Loan (Trung Quốc), tạo nên làn sóng đầu tư nước ngoài đầu tiên với quy mô lớn vào TPHCM và các vùng lân cận.
Chỉ trong thời gian ngắn, Khu chế xuất Tân Thuận đã chứng minh được sức hút mạnh mẽ đối với cộng đồng đầu tư quốc tế. Tính đến tháng 5-2003, khu chế xuất này đã thu hút được 158 nhà đầu tư từ các quốc gia và vùng lãnh thổ phát triển hàng đầu thế giới như Nhật Bản, Hàn Quốc, Mỹ, Australia, Đức...
Từ một “phòng thí nghiệm” chính sách ban đầu, mô hình khu chế xuất, khu công nghiệp đã nhanh chóng được nhân rộng ra khắp TPHCM và các tỉnh, thành phố trên cả nước.
Theo số liệu thống kê, giai đoạn 1991 - 2002, cả nước đã có 72 khu chế xuất, khu công nghiệp được thành lập, đóng góp khoảng 30% giá trị sản lượng công nghiệp của cả nước - phản ánh sự phát triển thần tốc và hiệu quả vượt bậc của mô hình kinh tế này.
Thành công của Khu chế xuất Tân Thuận đã tạo ra những tác động quan trọng trên nhiều phương diện. Về mặt chính sách, đây là cơ sở thực tiễn quan trọng để Trung ương nhân rộng mô hình này ra cả nước, góp phần định hình chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) của Việt Nam.
Về kinh tế, Khu chế xuất Tân Thuận đã mở đường cho làn sóng đầu tư của Đài Loan (Trung Quốc) vào TPHCM và Việt Nam, tạo hiệu ứng lan tỏa tích cực trong thu hút FDI. Đến năm 2010, Thành phố đã thu hút được hơn 3.000 dự án FDI với tổng vốn đăng ký đạt 28,5 tỷ USD, chiếm khoảng 1/4 tổng vốn FDI của cả nước.
Trong giai đoạn phát triển tiếp theo, Thành phố tiếp tục được lựa chọn là nơi thử nghiệm các chính sách, các mô hình phát triển quan trọng của đất nước.
Từ mô hình sàn giao dịch chứng khoán thành phố đến Trung tâm tài chính Việt Nam (VIFC) đặt tại TPHCM cho thấy sự tin tưởng của Đảng, Nhà nước đối với những thành tựu và tiềm năng của Thành phố trong tương lai, khẳng định TPHCM là điểm sáng và là động lực quan trọng góp phần đưa Việt Nam hội nhập với kinh tế thế giới.
Trong quá trình đó, đối ngoại thành phố được triển khai toàn diện trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, giao lưu nhân dân, huy động và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, tham khảo kinh nghiệm quốc tế,... đóng góp quan trọng vào sự phát triển chung của thành phố.
Mở rộng mạng lưới quan hệ, nâng tầm vị thế
Thành phố Hồ Chí Minh đã khẳng định vai trò là địa phương tiên phong trong việc hiện thực hóa và phát triển chính sách quốc gia đối với người Việt Nam ở nước ngoài.
Trên cơ sở kinh nghiệm triển khai thành công Chương trình ODP, thành phố đã trở thành hình mẫu trong việc xây dựng và kết nối mạng lưới kiều bào toàn cầu, trực tiếp đóng góp vào quá trình hoàn thiện các chủ trương, chính sách về công tác người Việt Nam ở nước ngoài.
Với việc triển khai hiệu quả các chính sách thu hút nguồn lực kiều bào và kiều hối, TPHCM không chỉ chứng minh được năng lực thực thi chính sách mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp những bài học thực tiễn quý giá cho công tác hoạch định chính sách ở tầm quốc gia.
Thực tế đã chứng minh tính đúng đắn của chủ trương này thông qua sự đóng góp ngày càng tăng của cộng đồng kiều bào vào sự phát triển kinh tế - xã hội của thành phố. Thông qua các chương trình kết nối chuyên gia, đến nay đã có khoảng 500 chuyên gia, trí thức kiều bào từ nhiều quốc gia về làm việc tại thành phố.
Bên cạnh đó, nguồn kiều hối liên tục tăng trưởng ấn tượng, từ 7 tỷ USD năm 2021 lên gần 9,5 tỷ USD năm 2023 và 9 tháng đầu năm 2024 đã đạt 7,4 tỷ USD, tăng 10,5% so với cùng kỳ, chiếm hơn 50% tổng kiều hối cả nước.
Để tối ưu hóa nguồn lực này, Thành phố đã xây dựng “Đề án Chính sách phát huy hiệu quả nguồn lực kiều hối đến năm 2030” với trọng tâm chuyển dịch kiều hối từ mục đích tiết kiệm sang đầu tư kinh doanh, tạo động lực cho phát triển kinh tế - xã hội.
Có thể thấy, trong suốt 50 năm phát triển, đối ngoại của TPHCM ngày càng phát triển cả lượng và chất, cùng cả nước hội nhập toàn diện, sâu rộng với khu vực và quốc tế.
Từ một địa phương từng chịu ảnh hưởng nặng nề bởi chiến tranh, đến trước ngày 1-7-2025, TP HCM đã thiết lập quan hệ hữu nghị và hợp tác với 58 địa phương trên toàn thế giới, trải rộng khắp 5 châu lục.
Mạng lưới đối tác cấp địa phương ngày càng mở rộng, thực chất và đi vào chiều sâu, đóng vai trò quan trọng trong việc chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ kỹ thuật và chuyển giao các mô hình phát triển đô thị hiện đại.
Những chương trình hợp tác tiêu biểu có thể kể đến như chống ngập và thích ứng với nước biển dâng với thành phố Rotterdam (Hà Lan), phát triển đô thị phát thải carbon thấp với Osaka (Nhật Bản), quy hoạch đô thị và quản lý giao thông thông minh với Singapore, phát triển công nghiệp văn hóa với Mumbai (Ấn Độ) hay Busan (Hàn Quốc)...
Cùng với đó, TPHCM đã tích cực tham gia các cơ chế hợp tác quốc tế đa phương, đồng thời là thành viên có trách nhiệm trong nhiều mạng lưới đô thị toàn cầu, như Mạng lưới các thành phố lớn C40, Mạng lưới đô thị thông minh ASEAN, Diễn đàn Đô thị thế giới (WUF), Mạng lưới các thành phố học tập toàn cầu của UNESCO.
Hiện nay, TPHCM cũng đang triển khai những sáng kiến đối ngoại mang tầm khu vực, trong đó có Diễn đàn Kinh tế thành phố (HEF) thường niên từ năm 2018, Đối thoại hữu nghị 2 năm một lần với các thành phố kết nghĩa từ 2022...
Trên nền tảng đó, với sự tham mưu của Sở Ngoại vụ, TPHCM đã ban hành Chiến lược đối ngoại của thành phố đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, gắn kết chặt chẽ với các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, thu hút hiệu quả nguồn lực quốc tế, nâng cao vị thế của TPHCM, đồng thời đóng góp tích cực vào việc triển khai đường lối đối ngoại của Đảng trong giai đoạn hội nhập quốc tế sâu rộng hiện nay.
Thời gian tới, với không gian phát triển lớn hơn, TPHCM sẽ đảm nhiệm những nhiệm vụ quan trọng hơn trong việc đưa Việt Nam tiến vào kỷ nguyên phát triển mới.
Đến năm 2030, TPHCM phấn đấu trở thành siêu đô thị năng động, trung tâm tài chính - kinh tế - đổi mới sáng tạo của khu vực Đông Nam Á; là đầu mối hợp tác quốc tế quan trọng, góp phần thực hiện mục tiêu phát triển đất nước nhanh và bền vững.
Không gian mới cho phép Thành phố triển khai những ý tưởng mới, sắp xếp lại không gian phát triển, xây dựng thương hiệu “Thành phố toàn cầu” thông qua các hoạt động văn hóa, sáng tạo, du lịch và thể thao quốc tế.
Thành phố sẽ tiếp tục vừa bảo đảm tính thống nhất trong thực hiện chính sách đối ngoại của quốc gia, vừa phát huy tối đa tính năng động, sáng tạo của địa phương, để TPHCM thật sự trở thành trung tâm đối ngoại kinh tế và văn hóa và hội nhập quốc tế hàng đầu khu vực./.