Khắc nhập/ khắc xuất, một góc nhìn khác
Không vì sức ép mang tiếng “khắc nhập, khắc xuất” mà duy trì mãi sự bất hợp lý. Nhập 2 kỳ thi thành 1, nếu chưa đáp ứng toàn vẹn 2 mục tiêu đánh giá tốt nghiệp và tuyển sinh đại học thì có thể tách ra như trước năm 2015 được không?
Hơn 10 năm trước, tranh luận về mô hình thi cử “2 trong 1” mới được ban hành, tôi và bạn tôi đã không cùng quan điểm. Theo ý nhiều người, tôi cũng cho rằng gộp chung kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông và thi tuyển sinh đại học thành một kỳ thi duy nhất là vừa tiết kiệm, vừa giảm sức ép thi cử. Bạn tôi không lý luận nhiều mà kể câu chuyện sau đây.
Học cùng lớp với bạn là con của hiệu trưởng. Năm 1987 thi tốt nghiệp trung học phổ thông gồm 4 môn, con của hiệu trưởng đạt 39/40 điểm; sau đó ra Hà Nội thi đại học, 3 môn chưa được 5 điểm.
Nếu gộp 2 kỳ thi thành 1, tổ chức ngay tại trường mà bố làm hiệu trưởng, thì người con đã nghiễm nhiên vào đại học tốp đầu, con đường quan lộ thênh thang không biết đâu mà lần. Thi cử không thực chất thì lấy đâu cơ hội cho những học sinh con nhà nông dân như bạn tôi.
Khách quan mà nói, kỳ thi trung học phổ thông quốc gia “2 trong 1” được tổ chức từ năm 2015 tại các địa phương cũng đạt nhiều kết quả tích cực. Nhưng sau những lùm xùm thi cử năm 2018 tại Hà Giang và năm nay tại Tuyên Quang, tôi lại nghĩ về những lời thẳng thắn của bạn tôi.
Thà tốn kém, áp lực căng thẳng nhưng kết quả trung thực còn hơn là êm đềm giả tạo và gian lận. Cái vất vả của con em nông dân từ tỉnh lẻ ra Thủ đô thi cử có là gì so với nỗi buồn mất niềm tin. Tin làm sao được khi hơn nhau 0,1 điểm đã quyết định đỗ hay trượt, vậy mà có bài thi từ 0 điểm được sửa thành 10 điểm.
Xưa nay thi cử là áp lực. Kỳ thi tuyển dụng công chức quốc gia gần đây ở Trung Quốc là cuộc đua khốc liệt: chưa tới 40.000 chỉ tiêu mà có tới hơn 3,7 triệu người dự thi, tỷ lệ 1 chọi gần 100.
Ở Hàn Quốc, kỳ thi quốc gia nổi tiếng nhất và áp lực nhất là Suneung, diễn ra vào tháng 11 hằng năm. Đây là kỳ thi tuyển sinh vào đại học, chứ không dùng điểm thi để xét tốt nghiệp trung học phổ thông.
Một người bạn tôi làm ở Đại sứ quán Việt Nam tại Hàn Quốc cho biết, kỳ thi cấp quốc gia này của Hàn Quốc gây áp lực cực lớn. Kết quả bài thi là căn cứ để học sinh bước chân vào các trường đại học uy tín, từ đó định hình sự nghiệp và vị thế xã hội sau này.
Vì là sự kiện quyết định tương lai của học sinh cả nước nên cả xã hội Hàn Quốc cùng nín thở đồng hành với kỳ thi. Vào ngày thi, các cơ quan công sở, các ngân hàng mở cửa muộn hơn. Thậm chí trong giờ học sinh thi nghe môn tiếng Anh, máy bay phải hoãn cất cánh để giữ yên lặng tuyệt đối.
Ở Phần Lan, việc học hành, thi cử không căng thẳng như Trung Quốc và Hàn Quốc. Hệ thống giáo dục Phần Lan cắt bỏ bài tập về nhà và cắt giảm đến thấp nhất các kỳ thi chuẩn hóa, giúp học sinh không bị căng thẳng học hành, thi cử. Sự khác biệt này có gốc gác sâu xa từ lịch sử, văn hóa. Học để làm quan và học để làm giàu khiến cách thức học hành, thi cử cũng khác nhau.
Cho dù có ý kiến khác nhau thì ngày nay người ta đều dễ dàng thống nhất rằng, khối tư nhân luôn biết trọng dụng người thực tài hơn là bằng cấp. Ở các nước hàng trăm năm phát triển kinh tế tư nhân, đầu vào đại học vì thế không còn là quan trọng nhất.
Nhưng với các nước mà tâm lý người dân còn coi trọng bằng cấp, coi trọng vị thế làm thày so với làm thợ, tự hào khi được vào cơ quan nhà nước, thì phải có cách sàng lọc, lựa chọn khác. Việc “nhập khẩu” các mô hình xơ cứng, không căn cứ thực tế, sẽ khó đạt hiệu quả.
Mấy năm trước, đại diện du học sinh Lào của 6 trường đại học về Trường Đại học Hùng Vương dự Vòng Chung kết cuộc thi Hùng biện tiếng Việt. Đáng chú ý là 3/6 đội dự thi cùng chọn thể hiện “Cây tre trăm đốt”.
Các bạn sinh viên Lào cho biết lý do là vì truyện này tình tiết rất hay, “khắc nhập/ khắc xuất” rất dễ minh họa, đạo cụ bằng tre cũng dễ kiếm tìm. “Cây tre trăm đốt” phần nào thể hiện sự linh hoạt của người Việt.
Không vì sức ép mang tiếng “khắc nhập, khắc xuất” mà duy trì mãi sự bất hợp lý. Nhập 2 kỳ thi thành 1, nếu chưa đáp ứng toàn vẹn 2 mục tiêu đánh giá tốt nghiệp và tuyển sinh đại học thì có thể tách ra như trước năm 2015 được không?
Câu trả lời là cái gì phù hợp thì tồn tại và tồn tại được chính vì nó phù hợp. Câu mở đầu trong tiểu thuyết lịch sử nổi tiếng thế giới “Tam Quốc diễn nghĩa” cho thấy đổi thay mới là xu thế của vạn vật: “Thế lớn trong thiên hạ, cứ tan lâu rồi lại hợp, hợp lâu rồi lại tan”. “Khắc nhập/ khắc xuất”, vì thế, cũng là chuyện bình thường./.