Trách nhiệm xã hội của các cơ quan báo chí khi ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong sản xuất nội dung
Có thể khẳng định rằng, trí tuệ nhân tạo (AI) đã làm thay con người rất nhiều công việc mang tính tổng hợp, thống kê, mô tả... Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, AI đang thực sự trở thành một trong những công nghệ có sức ảnh hưởng sâu rộng nhất đối với hoạt động báo chí - truyền thông. Tuy nhiên, vấn đề trách nhiệm của nhà báo, cơ quan báo chí khi sử dụng AI trong sản xuất nội dung còn có những vấn đề đáng quan tâm...
Có thể khẳng định rằng, trí tuệ nhân tạo (AI) đã làm thay con người rất nhiều công việc mang tính tổng hợp, thống kê, mô tả... Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, AI đang thực sự trở thành một trong những công nghệ có sức ảnh hưởng sâu rộng nhất đối với hoạt động báo chí - truyền thông. Tuy nhiên, vấn đề trách nhiệm của nhà báo, cơ quan báo chí khi sử dụng AI trong sản xuất nội dung còn có những vấn đề đáng quan tâm...
Trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi căn bản quy trình tác nghiệp báo chí
Phải khẳng định ngay rằng, từ khâu thu thập dữ liệu, phân tích thông tin, biên tập, sản xuất video, thiết kế hình ảnh cho đến phân phối nội dung cá nhân hóa, AI đang làm thay đổi căn bản quy trình tác nghiệp báo chí truyền thống.
Việc sử dụng AI đối với mỗi nhà báo, từng cơ quan báo chí là xu thế tất yếu, và chắc chắn sẽ ngày càng thể hiện rõ nét hơn, nhất là trong các công việc liên quan đến phân tích văn bản, tóm tắt sự kiện/vấn đề, tạo lập các nội dung không ảnh hưởng, tác động tiêu cực tới tính khách quan, vẹn toàn của nội dung.
Trong Báo cáo Tin tức Kỹ thuật số 2025 do Viện Nghiên cứu báo chí Reuters (Mỹ) thực hiện khảo sát với 326 nhà lãnh đạo truyền thông đến từ 51 quốc gia và vùng lãnh thổ, kết quả cho thấy có tới 80% số tòa soạn cho rằng sẽ sử dụng AI để cải thiện và đề xuất nội dung cá nhân hóa.
Tại Việt Nam, không có số liệu khảo sát, điều tra chính thức, nhưng chắc chắn con số đó cũng không hề thấp hơn. Vấn đề là quy mô, mức độ tham gia của AI đến đâu vào các quy trình sản xuất sản phẩm báo chí.
Không ít cơ quan báo chí đã sử dụng AI trong nhiều công đoạn, từ đọc morrase, soát lỗi chính tả đến tổng hợp thông tin, tư liệu, gợi ý đề tài, đọc nội dung, làm podcast, thiết kế đồ họa, tạo những sản phẩm báo chí để tham khảo, kế thừa, ở nhiều khâu nội dung cũng như cá nhân hóa nội dung phục vụ độc giả...
Đó đều là những công việc phổ biến, mang tính thống kê, tổng hợp, mô tả hay gợi ý dựa trên dữ liệu, thông tin đầu vào có sẵn.
Tuy nhiên, những công việc mang tính sáng tạo, với dấu ấn cá nhân đậm nét cùng sự bày tỏ quan điểm, phong cách sử dụng ngôn ngữ, AI khó có thể đảm đương.
Với báo chí, riêng việc sản xuất nội dung ở cả 4 loại hình báo chí, ở một số thể loại nhất định như viết tin, nhất là những tin dự báo thời tiết, thể thao, chứng khoán, bài phản ánh hay việc kiểm tra chính tả..., AI đều có thể thực hiện một cách nhanh chóng, hiệu quả, miễn là nhà báo, cơ quan báo chí cung cấp dữ liệu đầu vào một cách trung thực, khách quan, chính xác, kịp thời.
Nhưng với các nhóm thể loại báo chí chính luận, đặc biệt là chính luận bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng đòi hỏi sự tham gia rất sâu của nhà báo, AI không thể can thiệp.
Không ít cơ quan báo chí đã sử dụng AI trong nhiều công đoạn, từ đọc morrase, soát lỗi chính tả đến tổng hợp thông tin, tư liệu, gợi ý đề tài, đọc nội dung, làm podcast, thiết kế đồ họa, tạo những sản phẩm báo chí để tham khảo, kế thừa, ở nhiều khâu nội dung cũng như cá nhân hóa nội dung phục vụ độc giả... Tuy nhiên, những công việc mang tính sáng tạo, với dấu ấn cá nhân đậm nét cùng sự bày tỏ quan điểm, phong cách sử dụng ngôn ngữ, AI khó có thể đảm đương.
Cần đề cao trách nhiệm xã hội, tôn trọng đạo đức nghề nghiệp
Có nhiều nghiên cứu cho rằng, có 5 công việc AI không bao giờ làm thay được nhà báo, đó là:
1. Có tư duy phản biện và đặt câu hỏi đúng: nhà báo đặt câu hỏi sâu sắc, nghi ngờ hợp lý và tìm kiếm sự thật đằng sau bề mặt;
2. Hiểu bối cảnh và chiều sâu con người: cảm nhận, thấu hiểu cảm xúc, văn hóa, xã hội để phản ánh đầy đủ bức tranh sự thật;
3. Tác nghiệp thực địa và trải nghiệm thực tế: có mặt tại hiện trường, quan sát, xác minh, trò chuyện và ghi nhận bằng trải nghiệm thật;
4. Đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội: chịu trách nhiệm với sự thật, côn chúng và những hệ quả từ mỗi bài viết và
5. Sáng tạo nội dung mang dấu ấn cá nhân: kể chuyện bằng góc nhìn, cảm xúc và phong cách riêng - điều tạo nên giá trị và ảnh hưởng.
Trong 5 nhóm công việc mà AI không thể thay thế nhà báo kể trên, có vấn đề đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội. Điều này đồng nghĩa rằng, trong sản xuất nội dung các sản phẩm báo chí, vấn đề đạo đức nghề nghiệp phải được đặc biệt coi trọng, tôn thờ.
Có nghĩa rằng, nhà báo chỉ có thể tham khảo AI, chứ không thể mượn AI để sản xuất nội dung. Tất nhiên, với những nội dung giải trí, tham khảo, không tác động sâu rộng đến đời sống xã hội, nhà báo, cơ quan báo chí ít phải chịu trách nhiệm trước xã hội thì hoàn toàn có thể sử dụng AI để làm thay con người, miễn là có ghi rõ sản phẩm do AI sản xuất, sáng tác.
Với những tác phẩm báo chí có tác động rộng rãi, sâu sắc, tức thì tới công chúng, nhà báo chỉ có thể tham khảo AI trong quá trình tác nghiệp. Những tham khảo ấy cũng phải đo lường, định giá được những tác động có thể xảy ra, những hậu quả có thể đưa đến, nhất là với số đông công chúng.
Tuy nhiên, với những tác phẩm báo chí có tác động rộng rãi, sâu sắc, tức thì tới công chúng, nhà báo chỉ có thể tham khảo AI trong quá trình tác nghiệp. Những tham khảo ấy cũng phải đo lường, định giá được những tác động có thể xảy ra, những hậu quả có thể đưa đến, nhất là với số đông công chúng.
Đó chính là việc đề cao trách nhiệm xã hội, tôn trọng đạo đức nghề nghiệp, sự thật, sức lao động báo chí của nhà báo cũng như cơ quan báo chí.
Trách nhiệm xã hội cần gắn với việc không lệ thuộc vào các mô hình AI nước ngoài, bởi chúng ta không thể kiểm soát được những thông tin có thể lộ lọt, không kiểm soát, không bảo mật...
Những điều đó khiến AI có thể tạo ra các tác phẩm báo chí không đúng sự thật, sai lệch về tư tưởng, đạo đức, không bảo đảm tính giáo dục, sự nhân văn.
Điều này là hết sức cần thiết, bởi đã xảy ra hiện tượng ảo giác AI (AI Hallucination) - hiện tượng hệ thống AI, nhất là AI tạo sinh như ChatGPT, Gemini,... đưa ra các thông tin sai lệch, sai sự thật, bịa đặt, nhưng lại được trình bày bằng văn phong hết sức logic, hợp lý, trôi chảy, tự tin...
Yann LeCun - Giám đốc AI tại Meta - cho rằng: “ảo giác AI xảy ra khi mô hình ngôn ngữ 'điền vào chỗ trống' bằng thông tin không chính xác hoặc không liên quan, thay vì thừa nhận rằng nó không biết câu trả lời”.
Vậy là hết sức nguy hiểm! Điều đó không khác gì sự lừa dối, bịa đặt, xuyên tạc. Ngạn ngữ phương Tây cho rằng: “một nửa cái bánh mì vẫn là bánh mì, nhưng một nửa sự thật không còn là sự thật”.
Điều này báo chí thế giới và trong nước luôn tôn trọng, tôn thờ. Vậy thì khi “ảo giác AI” xuất hiện trong báo chí, sự thật đã không được bảo đảm tính toàn vẹn và không còn là sự thật. Trách nhiệm xã hội đối với báo chí là vấn đề hết sức hệ trọng trong trường hợp này, khi thông tin cung cấp không đúng sự thật.
Nhìn rộng ra, khi báo chí không thể động chạm tới sự thật cùng những tiêu chí khách quan, tính minh bạch, sự công bằng của vấn đề, sự kiện được đề cập, nó sẽ gây những tác động không tốt, thậm chí hết sức tiêu cực tới xã hội. Và khi ấy, trách nhiệm giải trình, trách nhiệm pháp lý của nhà báo, cơ quan báo chí sẽ được nhắc đến, và thực thi.
Vì vậy, các nhà báo, cơ quan báo chí cần tự mình kiểm soát AI, thậm chí thành lập bộ phận đảm trách công việc này, để thông tin giữ được sự trung thực, khách quan, tính toàn vẹn, không tác động tiêu cực đến đời sống xã hội.
Hơn lúc nào hết, việc sử dụng AI cần phải đề cao đạo đức nghề nghiệp, nêu cao trách nhiệm xã hội, tinh thần phụng sự, vì sự phát triển tốt đẹp, vững bền của đất nước trong giai đoạn phát triển mới.
Mặt khác, trách nhiệm xã hội cần gắn liền với trách nhiệm giải trình, để nhà báo, cơ quan báo chí ý thức được trách nhiệm của mình trong quá trình tác nghiệp, không gây ra những phương hại đối với cá nhân, xã hội và đất nước trong quá trình sản xuất nội dung.
Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra như vũ bão, thông tin trên mạng chi phối, tác động rộng rãi, liên tục, tức thì tới công chúng tiếp nhận, việc các cơ quan báo chí sử dụng AI trong quá trình sản xuất nội dung, phân phối trên các nền tảng khác nhau là điều tất yếu.
Vấn đề quan trọng là mỗi nhà báo, mỗi cơ quan báo chí cần phải đề cao trách nhiệm xã hội của mình, để thông tin không bị bóp méo, “sáng tác”, gây hại.
Có thể cho rằng, trong môi trường mà AI, nhất là AI tạo sinh, có thể sản xuất nội dung tác phẩm, sản phẩm báo chí, hơn lúc nào hết, việc sử dụng AI cần phải đề cao đạo đức nghề nghiệp, nêu cao trách nhiệm xã hội, tinh thần phụng sự, vì sự phát triển tốt đẹp, vững bền của đất nước trong giai đoạn phát triển mới./.
- Nội dung: Nguyễn Tri Thức
- Đồ họa và trình bày: Thanh Hải