An ninh dữ liệu trong thời đại số: Khi quyền riêng tư trở thành “tài sản dễ tổn thương”

Tuy nhiên, đi cùng với những cơ hội to lớn về năng suất, sáng tạo và đổi mới công nghệ là những thách thức ngày càng nghiêm trọng liên quan đến an ninh dữ liệu và quyền riêng tư của người dùng.

Khi dữ liệu trở thành nguồn tài nguyên chiến lược

Trong kỷ nguyên AI, dữ liệu không còn đơn thuần là thông tin được lưu trữ, mà đã trở thành nguồn tài nguyên chiến lược, đóng vai trò như nhiên liệu để huấn luyện và vận hành các mô hình AI. Điều này khiến hoạt động thu thập, phân tích và khai thác dữ liệu cá nhân diễn ra ở quy mô lớn chưa từng có.

Nhiều chuyên gia cảnh báo rằng, nếu không có cơ chế quản trị phù hợp, AI có thể trở thành công cụ làm gia tăng nguy cơ rò rỉ thông tin, giám sát số, thao túng hành vi và xâm phạm quyền riêng tư của con người.

Sự phát triển mạnh mẽ của AI đang mở ra một giai đoạn chuyển đổi sâu rộng của nền kinh tế số toàn cầu. Các công nghệ AI tạo sinh như ChatGPT, Gemini hay DeepSeek không chỉ thay đổi cách con người làm việc, học tập và giao tiếp, mà còn tác động trực tiếp đến cấu trúc quản trị dữ liệu của xã hội hiện đại.

Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích to lớn về hiệu suất và đổi mới sáng tạo, sự bùng nổ của AI cũng đặt ra nhiều thách thức nghiêm trọng liên quan đến an ninh dữ liệu và bảo vệ thông tin cá nhân.

Càng sở hữu nhiều dữ liệu, AI càng có khả năng học hỏi, dự đoán và đưa ra phản hồi chính xác hơn. Điều này khiến các doanh nghiệp công nghệ không ngừng mở rộng hoạt động thu thập dữ liệu người dùng ở quy mô lớn.

Theo nhiều nghiên cứu quốc tế, dữ liệu ngày nay không còn chỉ tồn tại dưới dạng thông tin lưu trữ truyền thống, mà đã hiện diện trong toàn bộ vòng đời AI, từ dữ liệu huấn luyện, dữ liệu đầu vào của người dùng cho đến các nội dung được AI tạo ra. Sự thay đổi này đang làm biến đổi bản chất của vấn đề bảo mật dữ liệu.

Trước đây, an ninh mạng chủ yếu tập trung vào việc bảo vệ dữ liệu “đang lưu trữ” hoặc “đang truyền tải”. Tuy nhiên, trong hệ sinh thái AI hiện đại, dữ liệu còn tồn tại ở trạng thái “đang được sử dụng” (runtime).

Đây được xem là giai đoạn dễ bị tấn công nhất, bởi các mô hình AI cần truy cập trực tiếp vào dữ liệu để xử lý và đưa ra phản hồi. Nhiều chuyên gia công nghệ nhận định rằng, các phương thức bảo mật truyền thống hiện nay không còn đủ khả năng bảo vệ dữ liệu trong môi trường AI thế hệ mới.

“

Đối với Việt Nam, việc chủ động xây dựng hành lang pháp lý phù hợp, đầu tư cho hạ tầng an ninh mạng và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao sẽ đóng vai trò quan trọng trong quá trình vừa thúc đẩy đổi mới sáng tạo, vừa bảo đảm an toàn dữ liệu trong môi trường số.

Một trong những nguy cơ lớn nhất là việc thu thập dữ liệu quá mức từ phía các nền tảng AI. Trong quá trình sử dụng chatbot hoặc trợ lý ảo, người dùng thường vô tình cung cấp lượng lớn thông tin cá nhân, bao gồm hành vi tìm kiếm, nội dung trò chuyện, vị trí địa lý, thói quen tiêu dùng, thậm chí cả dữ liệu công việc nội bộ.

Những dữ liệu này có thể được sử dụng để tiếp tục huấn luyện mô hình AI hoặc phục vụ mục đích thương mại mà người dùng không nhận thức đầy đủ.

Bên cạnh đó, sự phát triển của AI tạo sinh cũng kéo theo nguy cơ rò rỉ dữ liệu doanh nghiệp. Hiện tượng “shadow AI” - tức nhân viên tự ý sử dụng các công cụ AI không được cấp phép - đang trở thành vấn đề đáng lo ngại tại nhiều tổ chức trên thế giới.

Không ít trường hợp tài liệu nội bộ, dữ liệu khách hàng hoặc thông tin chiến lược đã bị đưa lên các nền tảng AI công cộng nhằm phục vụ công việc, từ đó tạo ra nguy cơ thất thoát dữ liệu nghiêm trọng.

Không chỉ dừng lại ở nguy cơ lộ lọt dữ liệu, AI còn tạo điều kiện cho các hình thức tấn công mạng và thao túng thông tin tinh vi hơn. Công nghệ deepfake hiện nay có thể giả giọng nói, hình ảnh và video với độ chân thực rất cao, gây khó khăn cho việc xác minh thông tin. Điều này làm gia tăng các vụ lừa đảo tài chính, giả mạo danh tính và phát tán thông tin sai lệch trên không gian mạng.

Trong bối cảnh đó, khái niệm “ẩn danh trên Internet” đang dần trở nên mong manh hơn bao giờ hết. Đáng chú ý, vấn đề an ninh dữ liệu trong thời đại AI hiện không chỉ còn là câu chuyện công nghệ, mà đã trở thành vấn đề địa - chính trị và chủ quyền số quốc gia. Nhiều quốc gia và tổ chức quốc tế đang tăng cường giám sát hoạt động của các nền tảng AI liên quan đến thu thập và xử lý dữ liệu người dùng.

Bảo vệ dữ liệu cá nhân - một trong những trụ cột bảo đảm an ninh quốc gia trên không gian mạng

Liên minh châu Âu (EU) đã áp dụng các quy định nghiêm ngặt theo Quy định chung về Bảo vệ dữ liệu (GDPR) và Đạo luật AI nhằm kiểm soát hoạt động của các hệ thống AI có nguy cơ cao. Trường hợp của DeepSeek là ví dụ điển hình cho xu hướng này.

Nhiều cơ quan quản lý tại châu Âu và châu Á đã tiến hành điều tra hoặc hạn chế sử dụng nền tảng này do lo ngại về việc thu thập dữ liệu cá nhân quá mức và lưu trữ dữ liệu trên các máy chủ nước ngoài.

Cơ quan tình báo Hàn Quốc từng cảnh báo rằng ứng dụng AI này có khả năng sử dụng dữ liệu đầu vào của người dùng để tiếp tục huấn luyện mô hình mà chưa có cơ chế minh bạch đầy đủ.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu xây dựng một hệ sinh thái AI an toàn, minh bạch và lấy con người làm trung tâm đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về bảo vệ dữ liệu cá nhân và quản trị AI phù hợp với thực tiễn phát triển công nghệ mới. Đồng thời, các doanh nghiệp công nghệ cần áp dụng nguyên tắc “privacy by design”, tức tích hợp bảo vệ quyền riêng tư ngay từ giai đoạn thiết kế hệ thống AI.

Bên cạnh đó, trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ trên phạm vi toàn cầu, việc bảo vệ dữ liệu cá nhân cần được xem là một trong những trụ cột quan trọng của bảo đảm an ninh quốc gia trên không gian mạng.

Dữ liệu người dùng hiện nay không chỉ phản ánh hành vi tiêu dùng hay nhu cầu cá nhân, mà còn có thể được sử dụng để phân tích xu hướng xã hội, tác động tới dư luận và thậm chí ảnh hưởng đến các hoạt động kinh tế, chính trị và an ninh.

Vì vậy, nếu thiếu cơ chế quản lý phù hợp, nguy cơ bị khai thác dữ liệu trái phép hoặc phụ thuộc vào các nền tảng công nghệ nước ngoài sẽ tạo ra nhiều hệ lụy khó lường đối với chủ quyền số của mỗi quốc gia.

Trong thực tế, nhiều quốc gia phát triển đã bắt đầu siết chặt các quy định liên quan đến AI và bảo vệ dữ liệu cá nhân, đồng thời yêu cầu các doanh nghiệp công nghệ phải minh bạch hơn trong hoạt động thu thập, lưu trữ và xử lý dữ liệu người dùng. Điều này cho thấy, phát triển AI có trách nhiệm đang trở thành xu thế tất yếu của thế giới hiện đại.

Có thể khẳng định rằng, AI đang mang lại những cơ hội chưa từng có cho sự phát triển kinh tế - xã hội và nâng cao chất lượng cuộc sống con người. Tuy nhiên, đi cùng với đó là những thách thức ngày càng phức tạp liên quan đến quyền riêng tư, an ninh dữ liệu và quản trị công nghệ.

Trong bối cảnh AI tiếp tục phát triển với tốc độ rất nhanh, yêu cầu đặt ra không chỉ là khai thác hiệu quả tiềm năng của công nghệ, mà còn phải xây dựng được cơ chế kiểm soát phù hợp nhằm bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của người dùng.

Chỉ khi kết hợp hài hòa giữa đổi mới công nghệ, hoàn thiện pháp luật và nâng cao nhận thức xã hội, AI mới thực sự trở thành động lực phục vụ cho mục tiêu phát triển bền vững, an toàn và lấy con người làm trung tâm trong kỷ nguyên số./.

Nguyễn Trí Dũng