AMM-59: Khẳng định vai trò trung tâm của ASEAN trong một thế giới nhiều biến động

Mang chủ đề “Cùng nhau định hướng tương lai” (Navigating Our Future, Together), AMM-59 diễn ra đúng dịp kỷ niệm 50 năm Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á (TAC) - văn kiện được xem là nền tảng của văn hóa đối thoại và hợp tác ASEAN.

Đây cũng là dịp để các nước thành viên rà soát việc triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, đồng thời trao đổi các biện pháp tăng cường năng lực tự cường của khu vực trước những thách thức mới.

Khẳng định vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc khu vực

Chương trình nghị sự của AMM-59 phản ánh khá đầy đủ những vấn đề nổi bật của môi trường an ninh và phát triển hiện nay. Các Bộ trưởng Ngoại giao sẽ trao đổi về tình hình Myanmar, Biển Đông, xung đột tại Trung Đông, an ninh năng lượng, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, chuỗi cung ứng, biến đổi khí hậu cũng như tiến trình xây dựng Cộng đồng ASEAN.

Trong đó, Biển Đông tiếp tục là chủ đề nhận được nhiều sự quan tâm. Với vai trò Chủ tịch ASEAN 2026, Philippines thúc đẩy các cuộc thảo luận nhằm duy trì hòa bình, ổn định, bảo đảm tự do hàng hải, hàng không, tuân thủ luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS 1982), đồng thời thúc đẩy sớm hoàn tất Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) theo hướng thực chất, hiệu quả và phù hợp với luật pháp quốc tế.

Bên cạnh đó, tình hình Myanmar vẫn là một trong những phép thử đối với năng lực xử lý khủng hoảng của ASEAN. Trên cơ sở Đồng thuận 5 điểm, các nước tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu thúc đẩy đối thoại, hỗ trợ nhân đạo và tìm kiếm giải pháp chính trị lâu dài nhằm góp phần đưa Myanmar trở lại tiến trình ổn định.

Một chủ đề khác được nhiều nước quan tâm là những tác động lan tỏa từ các diễn biến tại Trung Đông. Căng thẳng kéo dài tại khu vực này làm gia tăng rủi ro an ninh quốc tế, ảnh hưởng đến chuỗi cung ứng, giá năng lượng và thương mại toàn cầu.

Với đặc điểm là khu vực phụ thuộc lớn vào thương mại và năng lượng quốc tế, ASEAN có lợi ích trực tiếp trong việc thúc đẩy các giải pháp hòa bình, giảm leo thang căng thẳng và bảo đảm lưu thông hàng hải an toàn.

Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vào các điểm nóng an ninh, sẽ khó thấy hết ý nghĩa của hội nghị lần này. Một nội dung quan trọng không kém là việc ASEAN tiếp tục thúc đẩy các chương trình hợp tác phát triển, từ chuyển đổi số, kinh tế xanh, năng lượng sạch, kết nối chuỗi cung ứng đến bảo đảm an ninh lương thực và an ninh năng lượng.

Đây là những lĩnh vực gắn trực tiếp với mục tiêu xây dựng một Cộng đồng ASEAN có khả năng thích ứng cao, lấy người dân làm trung tâm và phát triển bền vững.

Đáng chú ý, năm nay cũng đánh dấu 50 năm Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á (TAC). Sau nửa thế kỷ, các nguyên tắc như tôn trọng chủ quyền, không can thiệp vào công việc nội bộ, giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình và thúc đẩy hợp tác cùng có lợi vẫn là nền tảng cho quan hệ giữa các quốc gia Đông Nam Á, đồng thời ngày càng được nhiều đối tác ngoài khu vực thừa nhận và tham gia.

Điều này cho thấy những giá trị cốt lõi mà ASEAN xây dựng vẫn giữ nguyên ý nghĩa trong bối cảnh quốc tế nhiều biến động.

Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn và những thách thức an ninh phi truyền thống ngày càng gia tăng, ASEAN tiếp tục khẳng định vai trò là trung tâm của các cơ chế hợp tác khu vực.

Thông qua các diễn đàn do ASEAN dẫn dắt như ASEAN+3, Cấp cao Đông Á (EAS), Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF) và ADMM+, Hiệp hội tạo không gian đối thoại, xây dựng lòng tin và thúc đẩy hợp tác trên cơ sở luật pháp quốc tế.

Đồng thời, ASEAN đóng vai trò kết nối các đối tác trong các lĩnh vực mới như chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, an ninh năng lượng, an ninh lương thực và phát triển bền vững, góp phần duy trì hòa bình, ổn định và thúc đẩy một cấu trúc khu vực mở, bao trùm và dựa trên luật lệ.

Không gian đối thoại hiếm có giữa các nước lớn

Một đặc điểm nổi bật của các hội nghị ngoại trưởng ASEAN là bên cạnh các phiên họp chính thức còn có hàng chục cuộc tiếp xúc song phương và đa phương giữa các đối tác đối thoại của ASEAN.

Đây là yếu tố khiến các cơ chế do ASEAN dẫn dắt như Hội nghị Bộ trưởng ASEAN với các đối tác, Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF), ASEAN+3 hay Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao cấp cao Đông Á (EAS) luôn thu hút sự quan tâm của cộng đồng quốc tế.

Năm nay, sự tham dự của lãnh đạo ngoại giao các nước lớn, trong đó có Nga, Mỹ và Trung Quốc, tiếp tục làm nổi bật vai trò của ASEAN như một diễn đàn đối thoại đáng tin cậy.

Giới quan sát đặc biệt chú ý đến khả năng diễn ra các cuộc tiếp xúc giữa Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio với Ngoại trưởng Nga Sergey Lavrov cũng như với Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Vương Nghị.

Nếu được tổ chức, đây sẽ là cơ hội để các bên trao đổi trực tiếp về nhiều vấn đề cùng quan tâm trong bối cảnh quan hệ giữa các nước lớn vẫn tồn tại không ít khác biệt.

Mặc dù khó kỳ vọng những cuộc gặp này tạo ra bước đột phá ngay lập tức, việc duy trì các kênh trao đổi trực tiếp vẫn có ý nghĩa tích cực. Trong quan hệ quốc tế, đối thoại luôn là công cụ quan trọng để quản lý khác biệt, giảm nguy cơ tính toán sai lầm và tạo điều kiện cho các tiến trình ngoại giao tiếp theo.

Chính vì vậy, giá trị của các cơ chế do ASEAN dẫn dắt còn ở khả năng tạo dựng môi trường thuận lợi để các bên duy trì tiếp xúc và xây dựng lòng tin.

Thực tế những năm gần đây cho thấy, việc đạt được đồng thuận trong các vấn đề quốc tế ngày càng khó khăn khi môi trường địa - chính trị có nhiều thay đổi.

Đã có những thời điểm các hội nghị khu vực không đạt được tuyên bố chung do khác biệt quan điểm giữa các bên về các vấn đề quốc tế. Tuy nhiên, điều đó không làm giảm vai trò của ASEAN.

Ngược lại, trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược gia tăng, việc duy trì được một diễn đàn mà tất cả các nước lớn đều sẵn sàng tham gia đối thoại đã trở thành giá trị đặc biệt của Hiệp hội.

Đây cũng là lý do vai trò trung tâm của ASEAN tiếp tục được các nước thành viên và các đối tác khẳng định. Thay vì trở thành một bên trong cạnh tranh chiến lược, ASEAN lựa chọn thúc đẩy hợp tác, xây dựng lòng tin và đề cao luật pháp quốc tế.

Cách tiếp cận này góp phần duy trì cân bằng chiến lược, tạo không gian để các quốc gia, bất kể quy mô hay trình độ phát triển, đều có tiếng nói trong các vấn đề khu vực.

Đối với Việt Nam, việc Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Ngoại giao Lê Hoài Trung dẫn đầu đoàn đại biểu tham dự hội nghị tiếp tục khẳng định sự coi trọng nhất quán đối với ASEAN trong đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ quốc tế.

Việt Nam sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các nước thành viên nhằm củng cố đoàn kết nội khối, tăng cường vai trò trung tâm của ASEAN, thúc đẩy hợp tác với các đối tác và đóng góp tích cực vào việc xây dựng Cộng đồng ASEAN phát triển gắn kết, bao trùm và bền vững.

Thông qua hội nghị, Việt Nam sẽ cùng các nước thành viên thúc đẩy triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, củng cố đoàn kết và vai trò trung tâm của ASEAN, tăng cường quan hệ với các đối tác, đồng thời đóng góp tích cực vào các nỗ lực duy trì hòa bình, ổn định, hợp tác và phát triển bền vững ở khu vực.

Chuyến công tác cũng thể hiện sự ủng hộ của Việt Nam đối với Philippines trên cương vị Chủ tịch ASEAN 2026, góp phần vào thành công chung của Năm Chủ tịch ASEAN và tiến trình xây dựng Cộng đồng ASEAN ngày càng gắn kết, tự cường và phát triển.

Trong bối cảnh thế giới đang đối mặt với nhiều bất định, giá trị lớn nhất của ASEAN có lẽ không chỉ nằm ở khả năng giải quyết ngay mọi khác biệt, mà ở việc duy trì một cơ chế đối thoại thường xuyên, nơi các quốc gia có thể trao đổi thẳng thắn, tìm kiếm tiếng nói chung và từng bước xây dựng lòng tin.

Sau gần 60 năm hình thành và phát triển, ASEAN tiếp tục chứng minh vai trò là cầu nối giữa các quốc gia, là hạt nhân của các cơ chế hợp tác khu vực và là một trong những trụ cột quan trọng góp phần duy trì hòa bình, ổn định và thúc đẩy phát triển tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương cũng như Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương./.

Hà Anh