Thanh toán kỹ thuật số và vấn nạn “tiền bẩn”

Nở rộ “công nghiệp lừa đảo số”

Đầu năm 2026, Chainalysis - một công ty chuyên về phân tích blockchain và tài sản số - có trụ sở tại Mỹ, đưa ra một thông báo gây rúng động: khoảng 17 tỷ USD đã “bốc hơi” khỏi túi tiền nhà đầu tư toàn cầu qua các vụ lừa đảo “số” trong năm 2025.

Quy mô tổng số tiền lừa đảo tăng hơn 14 lần so với năm trước. Số tiền lừa đảo trung bình cũng tăng từ 782USD/vụ trong năm 2024, lên 2.764 USD/vụ trong năm 2025. Cùng với sự phát triển của kỹ thuật số, lượng “tiền bẩn” trên thế giới cũng tăng vọt.

Cũng theo Chainalysis, chỉ cần đầu tư khoảng 500USD mua một phần mềm lừa đảo trên mạng xã hội Telegram là tội phạm mạng có thể gây ra thiệt hại nghiêm trọng ở phạm vi rộng không tưởng.

Chẳng hạn vụ E-Zpass do nhóm tội phạm Darcula sử dụng tin nhắn giả mạo yêu cầu thanh toán nợ phí cầu đường kèm lời đe dọa truy tố đã khiến nhiều nạn nhân hoảng sợ truy cập vào các đường link dẫn tới trang web giả mạo.

Tại đây, nạn nhân bị yêu cầu cung cấp thông tin thẻ tín dụng để thanh toán một khoản phí nhỏ. Nhờ đó, các đối tượng dễ dàng chiếm đoạt thông tin ngân hàng và thực hiện các giao dịch chuyển tiền bất hợp pháp. Chỉ trong 3 năm, đường dây này đã phát tán hàng chục tỷ tin nhắn rác, chiếm đoạt 1 tỷ USD từ hơn 1 triệu nạn nhân.

E-Zpass không phải trường hợp cá biệt. Mạo danh các tổ chức hợp pháp hoặc các nhân vật có thẩm quyền để thao túng nạn nhân chuyển tiền, từ đó đánh cắp thông tin thẻ tín dụng và tài khoản ngân hàng của nạn nhân là một chiến thuật rất hiệu quả. Nó dựa trên lòng tin của người dân đối với các cơ quan chính thức và những người có uy tín xã hội.

Nhưng sự phát triển của công nghệ số đã mở ra khả năng cho tội phạm vượt qua mọi sự kiểm tra ngược từ nạn nhân: nếu như trước đây, việc xác thực danh tính qua video call được coi là bài kiểm tra cuối cùng để nạn nhân tự bảo vệ, thì ngày nay công nghệ giả dạng khuôn mặt (deepfake) đã biến bài kiểm tra này thành “niềm tin” thúc đẩy quyết định sai lầm của nạn nhân.

Một ví dụ khác cho thấy sự nở rộ của ngành “công nghiệp” này là Prince Group - một tổ chức tội phạm hoạt động ở 30 quốc gia, do Trần Chí (Chen Zhi) kiểm soát.

Prince Group vận hành ít nhất 10 khu phức hợp lừa đảo ở Campuchia, nơi tập trung hàng trăm lao động của nạn buôn người từ các nước như Việt Nam, Ấn Độ, Philippines,... sống và làm việc trong những “trại tù lao động” với tường cao, dây thép gai và những “phone farms” (hệ thống hàng nghìn điện thoại để thực hiện lừa đảo).

Các lao động bị ép làm việc 16 - 18 giờ/ngày, bị đánh đập hoặc tra tấn nếu không đạt chỉ tiêu theo đúng huấn thị của Trần Chí: “đánh nhưng không đánh chết”.

Prince Group thu về hàng tỷ USD từ lừa đảo đầu tư tiền điện tử, tống tiền tình dục và ấu dâm, cờ bạc gian lận và rửa tiền. Toàn bộ “tiền bẩn” do lừa đảo mà có được “rửa” tinh vi bằng cách chuyển lòng vòng qua một mạng lưới cấu thành từ hơn 100 công ty ở Palau, Lào, Campuchia, cũng như các máy đào tiền điện tử phân tán khắp thế giới.

Một trong những phương thức mà Prince Group thực hiện phi vụ lừa đảo thường bắt đầu từ việc nạn nhân bất ngờ nhận được tin nhắn từ một người lạ trên mạng xã hội “vô tình” gửi nhầm. Từ đó, họ làm quen rồi nảy sinh tình cảm.

Mê muội tin tưởng vào một “tình yêu chân thành”, nạn nhân bị dẫn dắt vào một “cơ hội đầu tư sinh lời cao”, rồi sập bẫy mất sạch khoản tiền tiết kiệm đang có, đó cũng là lúc “người tình” bốc hơi không dấu vết.

Kịch bản này là “đặc sản” của các “công xưởng tội phạm” được ngụy trang dưới vỏ bọc khu kinh tế đặc biệt hoặc sòng bạc, đem về cho Trần Chí 30 triệu USD mỗi ngày.

Tiền bẩn được “rửa” qua tiền số

Về lý thuyết, blockchain được xem là biểu tượng của minh bạch và tự do tài chính. Nhưng dưới biểu tượng đó là những “dòng chảy ngầm” rất đáng nghi ngại, nơi tiền bẩn được “rửa” qua tiền số.

Chỉ trong vài năm qua, các cơ quan điều tra đã phát hiện hàng chục tỷ USD được tội phạm chuyển qua tiền số stablecoin như Bitcoin (BTC), Tether (USDT) hay Ethereum (ETH) với mục đích duy nhất: làm sạch những dòng tiền có nguồn gốc tội phạm.

Theo Chainalysis, chỉ riêng trong năm 2025, hơn 63% số giao dịch với tổng giá trị trên 25 tỷ USD giao dịch bất hợp pháp có liên quan đến stablecoin. “Rửa tiền bẩn” bằng tiền số hiện bao trùm hầu khắp các loại tội phạm, kể cả những loại hình tội phạm không hề liên quan gì đến kỹ thuật số và hệ sinh thái tiền điện tử.

Lý do chính hấp dẫn giới tội phạm rửa tiền bằng stablecoin là vì nó được “neo” vào USD với tỷ giá 1:1, khiến tội phạm giữ nguyên được giá trị tài sản từ lúc chiếm đoạt cho đến lúc làm sạch.

Thêm nữa, giao dịch stablecoin chỉ mất vài giây để xác nhận, tốc độ đó khiến phần lớn các cơ quan điều tra bó tay ngăn chặn. Cuối cùng, stablecoin là “đồng tiền chung” của toàn bộ hệ sinh thái tiền số, cho phép tội phạm dễ dàng chuyển đổi sang bất kỳ đồng tiền nào khác hoặc rút ra tiền mặt thông qua các sàn P2P (Peer to Peer, mạng ngang hàng), tiệm vàng hoặc thị trường “chợ đen” ở bất cứ đâu trên thế giới.

Các sàn phi tập trung (DEX) và dịch vụ trộn tiền ảo (crypto mixer) đang là trung tâm của hoạt động “rửa tiền” hiện nay. Khác với các sàn tập trung (CEX) như Binance hay Coinbase, sàn phi tập trung DEX cho phép người dùng giao dịch ẩn danh.

Còn dịch vụ trộn tiền ảo sẽ “trộn” các loại tiền mã hóa khác nhau để gộp chung nhiều giao dịch, xáo trộn và phân phối lại vào các địa chỉ ngẫu nhiên, khiến việc truy xuất nguồn gốc ban đầu trở nên cực kỳ khó khăn.

Các đối tượng rửa tiền sẵn sàng trả phí cao để chuyển tiền bất hợp pháp, bởi chúng không tối ưu hóa chi phí giao dịch trên chuỗi mà ưu tiên tốc độ và tính ẩn danh của giao dịch.

Văn phòng Liên hợp quốc về chống ma túy và tội phạm (UNODC) nhận định: “tiền số đã thay đổi hoàn toàn cách thức “rửa tiền”. Tội phạm không còn cần ngân hàng hay công ty bình phong nữa; chúng chỉ cần vài cú nhấp chuột”.

Bên cạnh đó, không ít sàn game blockchain ở châu Á không chỉ là nơi chơi game mà còn là “cổng rửa tiền” cho tội phạm mạng. Game blockchain và game NFT tại Đông Nam Á từng tạo nên làn sóng đầu tư mạnh mẽ.

Nhưng sau đó, các nhóm tội phạm đã phát hiện và tận dụng tính năng giao dịch ngang hàng P2P trong trò chơi để ngụy trang các khoản chuyển tiền lớn dưới danh nghĩa giải thưởng.

Báo cáo của UNODC năm 2024 cho biết, Philippines và Campuchia nằm trong top đầu các quốc gia có lượng giao dịch USDT đáng ngờ cao nhất thế giới, chiếm hơn 40% tổng giao dịch P2P có dấu hiệu “rửa tiền”.

Những dòng “tiền bẩn” này đang thách thức nền tảng thanh toán kỹ thuật số và khiến các chính phủ phải có sự quan tâm đặc biệt. Từ năm 1989, Lực lượng đặc nhiệm tài chính quốc tế (FATF) - một cơ quan liên chính phủ do các nước G7 thành lập để chống lại tội phạm tài chính như “rửa tiền”, tài trợ khủng bố - đã được thành lập.

FATF đặt ra các tiêu chuẩn quốc tế rõ ràng và giám sát việc thực thi chúng. Hoạt động của lực lượng này nhắm vào các giao dịch liên quan đến tiền số, trong đó có quy định yêu cầu sàn tiền số bắt buộc phải xác minh danh tính người gửi và người nhận.

Một nỗ lực khác là Mỹ, Liên minh châu Âu (EU), Singapore và Hàn Quốc đều đã lập trung tâm phân tích blockchain quốc gia để theo dõi các “ví bẩn” tiền số.

Kết quả bước đầu cho thấy, tính minh bạch của blockchain được nâng cao nhờ quy định của FATF, cũng như các công cụ phân tích như Chainalysis hoặc Elliptic để truy vết tiền số bẩn, dẫn đến các vụ tịch thu hàng tỷ USD trong thời gian gần đây.

Trong 2 năm 2024 - 2025, Bộ Tư pháp Mỹ đã tịch thu lượng tiền ảo trị giá lên tới 225 triệu USD trong các vụ lừa đảo đầu tư tiền số với nạn nhân từ Mỹ, Anh, Đức và Australia nhờ nỗ lực hợp tác quốc tế.

Tại châu Âu, cơ quan điều tra cũng phá được đường dây “rửa tiền” liên quan đến băng đảng ma túy Kinahan ở Ireland, qua đó phát hiện và tịch thu hàng triệu USD tiền ảo được chuyển lòng vòng qua hàng trăm “ví bẩn” và không chính chủ để né tránh sự giám sát ngân hàng.

Những vụ việc này cho thấy giao dịch tiền ảo không còn hoàn toàn là ẩn danh như trước đây. Tuy các giao dịch “rửa tiền” qua stablecoin vẫn chưa thể hoàn toàn ngăn chặn, nhưng các biện pháp giám sát chặt chẽ hơn đã góp phần đưa ra ánh sáng các dòng tiền số bẩn./.

Đăng Bảo