Xu hướng nội địa hóa dữ liệu trong kỷ nguyên số

Bài toán kiểm soát dữ liệu

Trong kỷ nguyên Internet, thế giới chứng kiến sự bùng nổ của khái niệm “không gian phẳng”, khi thông tin được di chuyển tự do, không bị giới hạn bởi các rào cản địa lý. Khái niệm này tạo tiền đề cho sự bùng nổ của toàn cầu hóa kỹ thuật số.

Tuy nhiên, sự phát triển vũ bão của công nghệ đã dẫn đến việc dữ liệu cá nhân, từ hành vi tiêu dùng, quan điểm chính trị cho đến các mối quan hệ xã hội phức tạp, nằm trong tay các tập đoàn đa quốc gia. Điều này không chỉ tạo ra sự bất đối xứng về mặt thông tin trên thị trường, mà còn hình thành nên một dạng “quyền lực mềm” mới.

Dạng quyền lực này cho phép các ông lớn trong ngành công nghiệp dữ liệu sở hữu khả năng tác động sâu rộng đến đời sống xã hội của một quốc gia, thậm chí vượt ra ngoài tầm kiểm soát của khuôn khổ pháp lý.

Có thể thấy điều này khi nhìn vào cuộc đối đầu pháp lý giữa Liên minh châu Âu (EU) và Tập đoàn Meta. Bối cảnh của cuộc xung đột bắt nguồn từ những quy định khắt khe của châu Âu về việc bảo vệ quyền riêng tư của công dân, khi luồng dữ liệu được chuyển giao ra bên ngoài lãnh thổ.

Cơ quan Giám sát Bảo vệ dữ liệu châu Âu (EDPS) đã đưa ra nhiều án phạt và đe dọa đình chỉ các cơ chế chuyển dữ liệu xuyên Đại Tây Dương. Cơ quan này cho rằng, thông tin của công dân châu Âu khi lưu trữ tại các máy chủ ở Mỹ không được bảo vệ đầy đủ trước các chương trình giám sát tình báo. Phản ứng trước áp lực này, Meta đưa ra những tuyên bố về khả năng buộc phải rút các dịch vụ cốt lõi khỏi thị trường châu Âu.

Động thái này phơi bày một thực tế: khi nắm trong tay hệ sinh thái dữ liệu bao trùm toàn bộ mọi mặt của đời sống xã hội, các nền tảng mạng xã hội ảnh hưởng rất lớn đến quyết định sửa đổi và ban hành luật pháp về dữ liệu của nước sở tại.

Tiếp cận từ lăng kính mang tính phòng vệ an ninh, chiến dịch mang tên “Dự án Texas” của nền tảng TikTok tại thị trường Mỹ với sáng kiến di dời tất cả trung tâm dữ liệu của Mỹ sang lãnh thổ quốc gia khác đã bị bác bỏ.

Đây là minh chứng sống động cho thấy ngay cả cường quốc công nghệ hàng đầu thế giới cũng không thể làm ngơ trước rủi ro liên quan đến ngoại lưu dữ liệu.

Đối mặt với những quan ngại sâu sắc từ các nhà lập pháp về khả năng dữ liệu của hàng chục triệu công dân Mỹ có thể bị tiếp cận trái phép, TikTok tiến hành tái cấu trúc hạ tầng thông tin.

Cụ thể, mọi dữ liệu liên quan đến người dùng Mỹ phải được cô lập và lưu trữ độc quyền trên các cụm máy chủ nội địa, đồng thời chịu sự giám sát độc lập của tập đoàn phần mềm Oracle.

Quá trình kiểm duyệt này không chỉ dừng lại ở nơi đặt ổ cứng lưu trữ mà còn mở rộng đến việc rà soát các thuật toán phân phối nội dung nhằm bảo đảm không có sự can thiệp từ bên ngoài.

Những diễn biến thực tiễn từ châu Âu đến Mỹ cho thấy việc yêu cầu đặt máy chủ tại nước sở tại hoàn toàn không đơn thuần là một giải pháp quản lý dữ liệu.

Bản chất của nó là hành động thiết lập các mốc giới điện tử, xóa bỏ những khoảng trống quyền lực nơi các thuật toán của Facebook, Google hay các nền tảng mạng xã hội khác có thể âm thầm thu thập, phân tích và khai thác dữ liệu định danh mà không chịu sự chi phối của cơ quan thực thi pháp luật nước sở tại.

Nội địa hóa dữ liệu đóng vai trò như một cơ sở pháp lý vững chắc, bảo đảm rằng khi một sự cố rò rỉ thông tin quy mô lớn, một chiến dịch lừa đảo trực tuyến hay một cuộc tấn công mạng xảy ra, các cơ quan chức năng có đủ thẩm quyền và năng lực tiếp cận hệ thống, trích xuất chứng cứ trực tiếp. Khả năng tự chủ công nghệ và dữ liệu giúp các quốc gia tránh bị động, từ đó thực thi các biện pháp bảo vệ dữ liệu của công dân.

Chiến lược bảo vệ tài nguyên số

Việc triển khai các quy định về lưu trữ dữ liệu và đặt chi nhánh tại Việt Nam, tiêu biểu là Nghị định số 53/2022/NĐ-CP, ngày 15-8-2022, “Quy định chi tiết một số điều của Luật An ninh mạng”, thể hiện tư duy quản trị trong một thế giới đang phân mảnh sâu sắc về mặt công nghệ.

Hầu hết các quốc gia có nền tảng số phát triển đều nhận thức rõ rằng, khối lượng dữ liệu khổng lồ được sản sinh hàng ngày từ thị trường nội địa chính là nguyên liệu quý giá để phát triển các hệ thống trí tuệ nhân tạo và các công cụ phân tích dữ liệu lớn trong tương lai.

Nếu thiếu đi các cơ chế pháp lý nhằm bảo vệ khối tài sản này, Việt Nam sẽ phải đối mặt với một dạng thâm hụt thương mại mới: “chảy máu tài nguyên số”.

Khái niệm “chảy máu tài nguyên số” miêu tả một quy trình khai thác bất đối xứng, trong đó dữ liệu của người dùng bản địa bao gồm lịch sử tìm kiếm, thói quen di chuyển, các giao dịch tài chính và nhu cầu tiêu dùng cá nhân được chuyển về các trung tâm dữ liệu đặt tại các tập đoàn công nghệ toàn cầu.

Tại đây, thông qua năng lực tính toán, các nền tảng xuyên biên giới tiến hành phân tích dữ liệu, lập ra các tệp khách hàng chuyên sâu, các báo cáo dự báo xu hướng thị trường và các công cụ quảng cáo với độ chính xác cao.

Đáng chú ý, những sản phẩm này sau đó được bán ngược lại cho chính các doanh nghiệp trong nước với mức giá cao. Điều này khiến dòng tiền chảy ra ngoài lãnh thổ, làm suy yếu năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp công nghệ nội địa ngay trên sân nhà.

Sự hiện diện của dữ liệu tại quốc gia sở tại thông qua yêu cầu nội địa hóa là một công cụ pháp lý mạnh mẽ buộc các tập đoàn công nghệ phải thay đổi tư duy tiếp cận thị trường. Họ phải chuyển đổi từ mô hình vận hành coi các quốc gia như “mỏ khai thác dữ liệu” sang đối tác có trách nhiệm pháp lý và gắn bó lợi ích lâu dài.

Khi hệ thống máy chủ và luồng thông tin nằm trong sự kiểm soát của luật pháp, các nền tảng sẽ đầu tư nhiều nguồn lực hơn vào việc kiểm duyệt và lọc bỏ các thông tin sai lệch, các luồng tin giả hay những nội dung có chủ đích tấn công vào hạ tầng thông tin trọng yếu của quốc gia.

Việc tuân thủ các quy định về nội địa hóa dữ liệu không chỉ mang lại lợi ích cho các cơ quan quản lý nhà nước. Các tập đoàn công nghệ tiến hành thiết lập hạ tầng lưu trữ, hợp tác xây dựng các trung tâm dữ liệu đạt chuẩn quốc tế tại Việt Nam, từ đó mang lại những giá trị to lớn cho chính hệ sinh thái dịch vụ của họ.

Hạ tầng máy chủ nội địa giúp các nền tảng tối ưu hóa triệt để độ trễ đường truyền, nâng cao tốc độ truyền tải dữ liệu và cải thiện trải nghiệm người dùng bản địa.

Đồng thời, dòng vốn đầu tư trực tiếp vào hạ tầng phần cứng cũng tạo cú hích mạnh mẽ cho ngành công nghiệp trung tâm dữ liệu trong nước, kéo theo sự phát triển của các dịch vụ điện toán đám mây và an toàn thông tin nội địa.

Sự giao thoa lợi ích này tạo ra một hệ sinh thái số bền vững, tài nguyên dữ liệu được bảo vệ và khai thác hiệu quả, trong khi dòng chảy của thương mại điện tử và dịch vụ số toàn cầu vẫn được duy trì một cách thông suốt.

Trong tiến trình hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, nội địa hóa dữ liệu sẽ là phép thử cho năng lực quản lý nhà nước của các quốc gia. Việc thiết lập các cơ chế khai thác dữ liệu an toàn không chỉ nhằm mục tiêu ứng phó với những rủi ro an ninh mạng, mà còn là yếu tố đóng góp trực tiếp vào sự phát triển kinh tế - xã hội trong kỷ nguyên số./.

Trần Phú Thụy