“Lá chắn” kỹ thuật số và quyền tự chủ của Canada

Nguy cơ “tắt đèn” kỹ thuật số

Tháng 9-2025, một nhóm học giả, tổ chức và nhân vật nổi tiếng Canada đã cùng ký vào một bức thư yêu cầu Thủ tướng Mark Carney bảo vệ chủ quyền kỹ thuật số của Canada trước sự phụ thuộc ngày càng tăng vào Mỹ.

Họ cho rằng chính phủ liên bang phải thực hiện tốt hơn công tác quản lý các công ty công nghệ nước ngoài và nâng cao bảo mật kỹ thuật số cho người dùng Canada.

Giống như hầu hết các quốc gia khác, Canada phụ thuộc vào các công ty công nghệ của Mỹ trong các lĩnh vực như truyền thông xã hội, thương mại trực tuyến, tìm kiếm, dịch vụ đám mây, mạng phân phối nội dung, hệ điều hành di động, cửa hàng ứng dụng và trung tâm dữ liệu.

Chỉ cần lướt qua các nhà cung cấp dịch vụ kỹ thuật số là có thể thấy sự phụ thuộc này thế nào. Thị trường điện toán đám mây, nền tảng của hầu hết các dịch vụ kỹ thuật số, do ba công ty là Amazon, Microsoft và Alphabet (sở hữu Google) của Mỹ thống trị.

Phần lớn hệ thống bảo mật dữ liệu khu vực công của Canada cũng được cung cấp bởi các công ty nước ngoài, khiến dữ liệu của Canada gặp rủi ro, cả về mặt pháp lý lẫn vận hành.

Sự phụ thuộc còn rõ rệt hơn trong lĩnh vực phần mềm văn phòng, với 93% thị phần thuộc sở hữu của hai công ty Microsoft (65%) và Google (28%). Trong lĩnh vực truyền thông xã hội và quảng cáo kỹ thuật số, ngoại trừ TikTok của Trung Quốc, Meta và Google nắm quyền thống trị ở Canada.

Không chỉ kiểm soát nguồn tin tức với người đọc Canada, các công ty này gần như là đường dây liên lạc duy nhất với thế giới bên ngoài trong một số cộng đồng ở vùng sâu, vùng xa. Sự phụ thuộc này đồng nghĩa với việc Canada có nguy cơ bị cắt khỏi dịch vụ quan trọng này bất cứ lúc nào.

Trong quá khứ, là đồng minh lâu năm của Mỹ, lợi ích kinh tế với Canada từ việc sử dụng các dịch vụ kỹ thuật số do các công ty Mỹ phát triển vượt trội hơn hẳn những rủi ro bị ép buộc. Canada thậm chí còn được hưởng lợi từ ảnh hưởng toàn cầu của quyền lực Mỹ nhờ hợp tác với hệ thống giám sát của Mỹ.

Nhưng với sự trở lại nắm quyền của ông Donald Trump, tình thế đã đổi ngược. Hiện nay, hầu hết các dữ liệu của Canada đều được lưu trữ và quản lý bởi các công ty Mỹ.

Thế nhưng, theo Đạo luật CLOUD của Mỹ, Washington có thể truy cập dữ liệu lưu trữ trong các máy chủ đặt trên lãnh thổ Canada nếu chúng thuộc về các công ty có trụ sở tại Mỹ. Điều này đặt ra thách thức nghiêm trọng với quyền riêng tư của công dân Canada.

Vấn đề trở nên nghiêm trọng hơn khi Meta chặn quyền truy cập vào nội dung tin tức để đáp lại việc Canada thông qua Đạo luật Tin tức trực tuyến (Luật C-18) yêu cầu các tập đoàn công nghệ lớn như Google và Meta phải đàm phán và trả tiền cho các nhà xuất bản tin tức khi sử dụng nội dung của họ.

Mục đích của Luật C-18 là buộc các công ty công nghệ của Mỹ phải thực hiện các thỏa thuận thương mại công bằng với các tổ chức truyền thông Canada. Thế nhưng, chính quyền của ông Donald Trump lại sẵn sàng sử dụng “vũ khí kỹ thuật số” để ngăn cản Canada ban hành các quy định trái với mong muốn của Mỹ.

Washington đã không còn là đồng minh đáng tin cậy, cả về kinh tế lẫn quân sự. Những động thái gây sức ép của Mỹ khiến Canada cảm thấy bị đe dọa, đặc biệt là về cơ sở hạ tầng kỹ thuật số.

Ông Michael Karanicolas - Chủ nhiệm Khoa Chính sách công và Luật tại Đại học Dalhousie - cảnh báo: “sự phụ thuộc vào các sản phẩm công nghệ của Mỹ có thể nhanh chóng trở thành một gánh nặng. Canada không thể chủ quan trước mối đe dọa rằng Mỹ có quyền “tắt đèn” kỹ thuật số của chúng ta”.

Chiến lược đa hướng về quản trị số

Trong bối cảnh đó, dư luận Canada đòi hỏi Chính phủ của Thủ tướng Mark Carney phải xác định những ưu tiên trong chính sách công nghệ, trước hết là xây dựng “lá chắn” kỹ thuật số để bảo đảm chủ quyền của nước này trong lĩnh vực công nghệ.

Chủ quyền ở đây được hiểu là quyền của Canada trong kiểm soát việc truy cập và tiết lộ thông tin kỹ thuật số chỉ theo luật pháp Canada. Muốn vậy, các thông tin này phải được lưu trữ trong biên giới Canada, được quản lý bởi các thực thể do Canada sở hữu và được điều chỉnh bởi luật pháp Canada.

Đây không đơn thuần là một kế hoạch mà là lời kêu gọi hành động chiến lược với các nhà hoạch định chính sách, quản lý mua sắm và các chuyên gia công nghệ với mục tiêu là định vị Canada như một quốc gia dẫn đầu toàn cầu về chủ quyền số, đồng thời thúc đẩy đổi mới sáng tạo, củng cố niềm tin của công chúng và tăng cường an ninh quốc gia.

Theo các chuyên gia, điều này trước hết là việc phát triển năng lực trong nước để xây dựng, vận hành và quản lý cơ sở hạ tầng kỹ thuật số, cũng như bảo đảm dữ liệu của Canada nằm trong phạm vi quyền hạn và kiểm soát của nước này.

Canada cũng phải bảo đảm rằng các luật kỹ thuật số của mình, vốn bị các công ty Mỹ phản đối, không bị nới lỏng hoặc bãi bỏ dưới sức ép của Washington.

Năng lực ban hành và thực thi luật pháp trong nước, dù là về thuế, chính sách về văn hóa hay bảo đảm một hệ sinh thái truyền thông lành mạnh, sẽ là cốt lõi của quyền tự chủ.

Theo định hướng trên, Chính phủ Canada đang xây dựng một chiến lược đa hướng nhằm tăng cường kiểm soát quốc gia đối với các hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI), quản trị dữ liệu cá nhân và cơ sở hạ tầng số.

Sáng kiến này, do Bộ Đổi mới, Khoa học và Phát triển kinh tế Canada (ISED) dẫn đầu, phản ánh mối lo ngại ngày càng tăng về ảnh hưởng của nước ngoài đối với các công nghệ quan trọng và nhu cầu điều chỉnh chính sách số phù hợp với các giá trị của Canada.

Mục tiêu chính của kế hoạch là cam kết quản lý chặt chẽ hơn các hệ thống AI, đặc biệt là những hệ thống được triển khai trong các lĩnh vực nhạy cảm như y tế, tài chính và dịch vụ công.

Đạo luật Trí tuệ nhân tạo và dữ liệu (AIDA) sắp tới của Canada sẽ bao gồm các điều khoản về minh bạch thuật toán, phân loại rủi ro và kiểm toán bắt buộc đối với các hệ thống có tác động lớn. Dự luật đang được Quốc hội xem xét và dự kiến sẽ là một phần quan trọng trong khuôn khổ quản trị số của Canada.

Cùng với đó, Chính phủ thúc đẩy cải cách luật quyền riêng tư, trong đó có Đạo luật Bảo vệ quyền riêng tư của người tiêu dùng và thành lập Tòa án Bảo vệ dữ liệu.

Những cải cách này nhằm hiện đại hóa quy định về quyền riêng tư vốn đã lỗi thời của Canada và đưa ra các cơ chế thực thi mạnh mẽ hơn, bao gồm các hình phạt đối với hành vi không tuân thủ quy định.

Chương trình nghị sự về chủ quyền số còn bao gồm các nỗ lực nội địa hóa lưu trữ dữ liệu, giảm sự phụ thuộc vào các nhà cung cấp dịch vụ đám mây nước ngoài và thúc đẩy đổi mới trong nước về AI và an ninh mạng.

Tuy nhiên, việc xây dựng các công ty số quốc gia không đơn giản. Điều này đòi hỏi phải cân bằng giữa nhu cầu về chủ quyền số với lợi ích kết nối toàn cầu.

Ở cấp địa phương, một số chính quyền tỉnh và vùng lãnh thổ của Canada đang cân nhắc liệu có nên gia hạn hợp đồng với Starlink - công ty cung cấp dịch vụ Internet quan trọng và dịch vụ liên lạc khẩn cấp, đặc biệt là cho các cộng đồng nông thôn, hay là ưu tiên các giải pháp thay thế của Canada.

Về lâu dài, việc phát triển một hệ sinh thái kỹ thuật số độc lập, dân chủ không chỉ bảo vệ Canada khỏi các mối đe dọa bên ngoài mà còn có thể bảo vệ quyền riêng tư, bảo vệ quyền tự do ngôn luận và bảo đảm rằng công nghệ được phát triển để mang lại lợi ích cho số đông, chứ không phải vì lợi nhuận của một nhóm nhỏ ở Washington và thung lũng Silicon./.

Tường Linh