Tỉnh Quảng Trị: Đánh thức tiềm năng cửa khẩu, tạo "cú hích" phát triển mới

Khu vực cửa khẩu - động lực phát triển mới của tỉnh Quảng Trị

Trong xu thế hội nhập, chuyển dịch chuỗi cung và liên kết khu vực ASEAN sâu sắc hiện nay, hệ thống cửa khẩu giữ vai trò rất quan trọng. Đối với tỉnh Quảng Trị, các cửa khẩu vừa là không gian giao lưu kinh tế, cũng là “đầu mối kết nối” giữa Việt Nam với các nước Lào, Thái Lan và các quốc gia tiểu vùng sông Mekong mở rộng (GMS).

Hiện nay, toàn tỉnh có 5 cửa khẩu, gồm 3 cửa khẩu quốc tế (Lao Bảo, La Lay, Cha Lo) và 2 cửa khẩu phụ (Cà Roòng, cửa khẩu phụ La Lay), hình thành mạng lưới giao thương xuyên biên giới hoàn chỉnh dọc theo tuyến Hành lang kinh tế Đông - Tây (EWEC), kết nối xuyên suốt cửa khẩu - quốc lộ - cảng biển miền Trung.

Theo Quyết định số 1737/QĐ-TTg, của Thủ tướng Chính phủ, ngày 29-12-2023, về “Phê duyệt Quy hoạch tỉnh Quảng Trị thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050”, các khâu đột phá chiến lược của tỉnh Quảng Trị là phát triển logistics theo hướng hiện đại, tích hợp và đa phương thức; dự kiến sẽ hoàn thiện 5 khu kinh tế và 7 cửa khẩu.

Bên cạnh đó, Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh lần thứ I, nhiệm kỳ 2025 - 2030 xác định yếu tố cần chú trọng là năng lượng - logistics - du lịch - nông nghiệp xanh, khai thác hiệu quả hành lang kinh tế Đông - Tây và mở rộng không gian phát triển mới; mục tiêu đến năm 2045 tỉnh Quảng Trị trở thành tỉnh phát triển khá, trung tâm năng lượng, logistics của cả nước...

Mới đây, trong chuyến công tác tại địa phương, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu tỉnh cần xây dựng chiến lược tích hợp các phương thức vận tải và logistics để đưa các chức năng của kinh tế biển lan tỏa lên phía Tây và mở rộng sang các vùng, lãnh thổ khác.

Theo đó, trục Đông - Tây trở thành trục tổ chức lại không gian sản xuất, logistics, đô thị, liên kết vùng, kết nối chiến lược với Lào, Thái Lan, Myanmar và tiểu vùng sông Mekong; gắn các cửa khẩu Lao Bảo, La Lay, cảng biển, khu kinh tế, thương mại biên giới,… thành hệ sinh thái thống nhất.

Những “quả ngọt” đầu tiên và tiềm năng của khu vực cửa khẩu

Khi các hoạt động thương mại, xuất nhập khẩu và dịch vụ logistics tại cửa khẩu sôi động lên, bộ mặt vùng miền núi, biên giới xa xôi sẽ "thay da đổi thịt" từng ngày. Từ đây, các chuỗi dịch vụ như kho bãi, vận chuyển hàng hóa sẽ mọc lên, giúp tăng thu ngân sách và tạo thêm công ăn việc làm cho người dân.

Xuất, nhập khẩu qua cửa khẩu quốc tế Cha Lo năm 2025 tăng 19,2% so với cùng kỳ năm 2024, đạt tổng trị giá hơn 2,6 tỷ USD,minh chứng cho việc gia tăng hiệu quả và đóng góp trong giao thương kinh tế trên địa bàn tỉnh của khu vực cửa khẩu.

Hơn nữa, xu hướng dịch chuyển thương mại khu vực ASEAN cũng mở ra cơ hội để tỉnh trở thành điểm trung chuyển hàng hóa giữa các nước Đông Nam Á với hệ thống cảng biển duyên hải miền Trung. Từ đó, thắt chặt tình cảm và thúc đẩy liên kết khu vực giữa Việt Nam với Nam Lào, vùng Đông Bắc Thái Lan và Myanmar; tăng cường lưu thông hàng hóa, hoạt động hợp tác đầu tư, du lịch, thương mại và giao lưu văn hóa xuyên biên giới.

Thực tế cho thấy, hiện 3 cửa khẩu quốc tế là Lao Bảo, La Lay và Cha Lo chính là 3 lối mở quan trọng trong phát triển kinh tế biên giới, thúc đẩy thương mại, du lịch và hợp tác khu vực.

Cùng với đó, việc phát triển các cửa khẩu kéo theo hệ thống hạ tầng giao thông, điện, nước, viễn thông và logistics tại khu vực miền Tây tỉnh Quảng Trị được nâng cấp, góp phần hình thành các đô thị động lực, đời sống người dân vùng biên được cải thiện, khoảng cách giàu nghèo giữa miền ngược và miền xuôi cũng dần thu hẹp. Đặc biệt, khi vùng biên giới ấm no, lòng dân yên ổn thì thế trận quốc phòng toàn dân và an ninh nhân dân càng thêm vững vàng.

Vẫn còn những “điểm nghẽn”

Hiện nay, khu vực biên giới, cửa khẩu hiện vẫn còn những yếu tố bất ổn, như di cư tự do, buôn bán trái phép các chất ma túy, buôn lậu qua biên giới,... đe dọa sự ổn định để phát triển.

Nhiều công trình cửa khẩu được xây dựng xong xuôi nhưng vẫn vắng bóng người mua kẻ bán, hàng hóa nghèo nàn; quy mô thương mại biên giới tỉnh còn khiêm tốn, cơ cấu hàng hóa chưa đa dạng và giá trị gia tăng chưa cao; hoạt động xuất, nhập khẩu chủ yếu vẫn dựa vào trao đổi hàng hóa truyền thống...

Hạ tầng logistics và kết nối giao thông thiếu đồng bộ, hiện đại, chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển kinh tế xuyên biên giới. Hệ thống kho bãi, trung tâm logistics và dịch vụ hậu cần thương mại hạn chế về quy mô cũng như năng lực vận hành.

Sự kết nối giữa cửa khẩu với cảng biển, đường cao tốc và các trung tâm kinh tế lớn còn trắc trở, khiến chi phí vận chuyển tăng cao, thời gian kéo dài, làm giảm sức cạnh tranh của hàng hóa.

Cùng với đó, hệ sinh thái dịch vụ tại khu vực cửa khẩu chưa hoàn chỉnh, đặc biệt là các dịch vụ tài chính, bảo hiểm, kiểm định hàng hóa, hải quan điện tử, vận tải quốc tế và thương mại số…, ảnh hưởng đến khả năng thu hút doanh nghiệp và nhà đầu tư chiến lược.

Công tác thu hút đầu tư vào khu kinh tế cửa khẩu vẫn còn nhiều khó khăn, thiếu các dự án đầu tư quy mô lớn, hàm lượng công nghệ cao và sức lan tỏa mạnh mẽ. Chất lượng môi trường đầu tư, cải cách thủ tục hành chính còn một số hạn chế, điểm nghẽn.

Trong khi đó, chất lượng nguồn nhân lực phục vụ tại cửa khẩu còn hạn chế, chủ yếu vẫn là lao động phổ thông, thiếu đội ngũ nhân lực có chuyên môn sâu về logistics, thương mại quốc tế, công nghệ số, quản trị chuỗi cung ứng và ngoại ngữ..., ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả quản lý, vận hành và khả năng đổi mới mô hình phát triển kinh tế cửa khẩu.

Đã vậy, tỉnh Quảng Trị còn phải đối mặt với áp lực cạnh tranh ngày càng lớn từ các cửa khẩu thành phố Huế cũng như các địa phương thuộc Trung Lào và khu vực ASEAN. Như vậy, nếu thiếu chiến lược phát triển đột phá, nguy cơ suy giảm lợi thế cạnh tranh trong mạng lưới giao thương khu vực của Quảng Trị ngày một hiện rõ.

Quyết tâm khơi thông “điểm nghẽn”

Để khơi thông nguồn lực to lớn của các cửa khẩu, việc đầu tiên là phải thay đổi tư duy làm quy hoạch, không thể cứ vẽ ra theo “kỳ vọng” quá lớn trong khi nguồn lực có hạn, có tầm nhìn thực tế và đồng bộ từ trên xuống dưới.

Phải làm sao để cửa khẩu mang lại lợi ích thiết thực cho người dân: từ việc dạy nghề, tạo việc làm ổn định cho đến chăm lo điều kiện sống và bảo vệ môi trường xanh, sạch.

Đẩy nhanh đầu tư hạ tầng giao thông kết nối Hành lang kinh tế Đông - Tây với hệ thống cảng biển, sân bay và các trung tâm logistics. Ưu tiên phát triển hạ tầng số, hạ tầng logistics thông minh và hệ thống kho vận hiện đại nhằm nâng cao năng lực trung chuyển hàng hóa.

Bối cảnh chuyển đổi số cũng yêu cầu phải xây dựng mô hình cửa khẩu số, hải quan thông minh, áp dụng công nghệ dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo (AI) và nền tảng quản lý liên thông nhằm rút ngắn thời gian thông quan và giảm chi phí logistics.

Bổ sung các thiết bị soi chiếu, giám sát hàng hóa hiện đại nhằm nâng cao năng lực kiểm tra, phát hiện sớm hành vi buôn lậu, gian lận thương mại, vận chuyển hàng cấm, hàng giả ngay từ khu vực cửa ngõ biên giới.

Cùng với đó, tăng cường đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao trong các lĩnh vực logistics, thương mại quốc tế, công nghệ số và quản lý biên giới. Nâng cao năng lực quản trị nhà nước đối với hoạt động thương mại biên giới, đầu tư và hợp tác quốc tế, góp phần nâng cao hiệu quả vận hành khu kinh tế cửa khẩu.

Mở rộng hợp tác với các tỉnh Nam Lào, Đông Bắc Thái Lan và các tổ chức khu vực ASEAN; chủ động tham gia các chuỗi cung ứng khu vực và tận dụng lợi thế của các hiệp định thương mại tự do.

Tỉnh Quảng Trị cần xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành, liên vùng trong phát triển hạ tầng, xúc tiến đầu tư và quản lý cửa khẩu nhằm nâng cao hiệu quả liên kết kinh tế khu vực.

Điều đáng lưu ý, trong bối cảnh xuất hiện nhiều thách thức an ninh phi truyền thống như buôn lậu, tội phạm xuyên quốc gia, an ninh mạng và di cư bất hợp pháp, yêu cầu đặt ra là phát triển kinh tế luôn phải đi đôi với việc giữ gìn bờ cõi, quản lý biên giới khôn khéo để bảo vệ toàn vẹn chủ quyền thiêng liêng của Tổ quốc./.

Trương Huyền