Báo chí tự động: Xu thế tất yếu, tác động lâu dài

Xu hướng tất yếu

Còn được gọi là báo chí thuật toán, báo chí robot, báo chí tự động sử dụng phần mềm và thuật toán để tự động hóa quá trình sản xuất tác phẩm báo chí. Phương thức tự động hóa này được sử dụng từ những năm đầu thế kỷ XXI trong các lĩnh vực báo chí mang tính khuôn mẫu như thể thao, tài chính và dự báo thời tiết.

Dựa trên hệ thống sản sinh ngôn ngữ tự nhiên (NLG), báo chí sử dụng những mô thức bài có sẵn và các quy tắc lắp ghép thông tin. Ví dụ, một bản tin dự báo thời tiết thường gồm những câu mẫu về nhiệt độ, độ ẩm, tình trạng nắng, mưa và mây.

Yue Zheng (Nhạc Chính) và các cộng sự trong bài viết Khi thuật toán kết hợp với báo chí: Nhận thức của công chúng đối với tin tức tự động trong bối cảnh liên văn hóa trên Tạp chí Computers in Human Behavior quan niệm báo chí tự động là quá trình sử dụng các thuật toán để tạo ra các văn bản ngôn ngữ tự nhiên theo định dạng tin tức mà gần như không có sự tham gia của con người.

Sự tham gia của con người chủ yếu ở giai đoạn xây dựng thuật toán, các mô thức bài viết và giai đoạn biên tập hậu kỳ để phòng ngừa sai sót. Các tác giả này cho rằng, báo chí tự động mở ra một thời kỳ phát triển mới đối với tin tức.

Áp lực về tốc độ thông tin và yêu cầu cắt giảm nhân sự trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế năm 2008 đặt nền tảng cho sự phát triển của báo chí tự động. Con người sẽ bị máy móc thay thế ở những vai trò mang tính thao tác và quy trình, không đòi hỏi tư duy phản biện, năng lực sáng tạo và yếu tố con người.

Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI) trong bối cảnh hiện nay càng đẩy nhanh, đẩy mạnh xu hướng này, đặt các nhà báo trước rủi ro mất việc hơn bao giờ hết. Báo chí tự động có khả năng sản xuất nội dung với tốc độ nhanh hơn, quy mô lớn hơn và chi phí thấp hơn so với nhà báo con người.

Andreas Graefe và Nina Bohlken trong bài viết Báo chí tự động: Một phân tích tổng hợp về đánh giá của công chúng đối với tin tức do con người viết và tin tức tự động trên Tạp chí Media and Communication cho rằng, việc tự động hóa các nội dung mang tính lặp đi lặp lại như kết quả thể thao, thời tiết, tài chính giải phóng các nhà báo khỏi các công việc thường nhật, nhàm chán.

Nhờ vậy, các nhà báo có thể tập trung vào những công việc quan trọng hơn, phức tạp hơn như kiểm chứng dữ liệu hoặc thực hiện phóng sự điều tra. Trên phương diện này, những nhà báo làm công việc thường nhật sẽ đối mặt với nguy cơ mất việc đầu tiên.

Không chỉ giúp tối ưu hóa thời gian và tài chính, báo chí tự động còn có thể giảm thiểu yếu tố chủ quan của tin tức. Những người cổ xúy báo chí khách quan thuần túy cho rằng, báo chí tự động loại bỏ hoàn toàn các yếu tố cá nhân của nhà báo con người như niềm tin, giá trị, quan điểm chính trị.

Nếu dữ liệu đầu vào chính xác và đáng tin cậy, thuật toán có thể đưa ra những thông tin hoàn toàn khách quan. Hơn thế nữa, báo chí tự động có thể sử dụng cùng một bộ dữ liệu để tạo ra các phiên bản khác nhau của cùng một câu chuyện, phù hợp với các nhóm công chúng khác nhau.

Chính vì những ưu điểm này, báo chí tự động được ứng dụng ở nhiều cơ quan báo chí trên thế giới. Tờ Los Angeles (Mỹ) đi đầu về thuật toán báo chí tự động với việc triển khai Bản tin Hình sự từ năm 2007 và Phần mềm Quakebot từ năm 2012.

Bản tin Hình sự theo dõi và lập hồ sơ toàn diện về các nạn nhân án mạng tại hạt Los Angeles bằng cách thu thập dữ liệu từ Văn phòng Điều tra viên y tế và cơ quan thực thi pháp luật. Phần mềm xử lý luồng dữ liệu lớn để cập nhật hồ sơ nạn nhân như nhân thân, vị trí, nguyên nhân thiệt mạng và hiển thị trực quan trên bản đồ. Còn Quakebot quét dữ liệu từ Cơ quan Khảo sát địa chất Mỹ (USGS).

Nó sẽ tự động tạo ra một bản nháp bài viết về nguy cơ động đất dựa trên dữ liệu và thông báo cho các biên tập viên. Nếu biên tập viên đánh giá bản tin có giá trị tin tức, nó sẽ được xuất bản ngay lập tức.

Trong khi đó, RADAR (Reporter and Data and Robots) - một hãng tin tự động tại Anh - chuyên sản xuất tin tức bằng AI và dữ liệu mở. Các phóng viên con người tìm kiếm các bộ dữ liệu công khai từ chính phủ, cơ quan y tế, cảnh sát và các tổ chức từ thiện.

Tiếp đó, dữ liệu này được đưa vào phần mềm ngôn ngữ tự nhiên để phân tích và tự động viết ra các bài báo có nội dung giống nhau nhưng có sự thay đổi về số liệu theo từng địa phương. Bằng cách này, RADAR trở thành nhà xuất bản và phân phối tin tức mang tính địa phương hóa cho hơn 200 tờ báo địa phương tại Anh.

Phương thức này giúp sản xuất hàng chục nghìn bài báo mỗi tháng với chi phí thấp mà không cần đội ngũ phóng viên thường trú tại các địa phương.

Thách thức phía trước

Mặc dù là xu hướng tất yếu với những lợi ích không thể phủ nhận nhưng báo chí tự động vẫn đứng trước những tranh cãi và thách thức. Vấn đề đầu tiên chính là hạn chế về chất lượng và sự hấp dẫn của thông tin. Các bài báo tự động thường bị đánh giá là nhàm chán và khô khan bởi chúng được tạo ra dựa trên các khuôn mẫu tin tức có sẵn.

Trong nghiên cứu về phản ứng của công chúng đối với tin tức tự động, họ mô tả nó bằng những từ như “rập khuôn”, “máy móc”, “hời hợt”, “thiếu tính người” hay “thiếu linh hồn”. Đây là kết quả của nghiên cứu về việc sử dụng AI để sản xuất tin tức tự động trên Tạp chí Journalism & Mass Communication Quarterly năm 2025.

Điểm mạnh, nhưng cũng là điểm yếu chí mạng của báo chí tự động chính là dữ liệu. Báo chí tự động phụ thuộc vào độ sạch, tính chính xác của dữ liệu đầu vào. Nếu dữ liệu đầu vào không đầy đủ, bị bóp méo, hàm chứa những định kiến về giới tính, chủng tộc thì thuật toán sẽ tạo ra, lan truyền thông tin sai lệch, phân biệt đối xử.

Đây là cái giá phải trả hay sự đánh đổi giữa chất lượng thông tin và quy mô, tốc độ thông tin. Do đó, một số chuyên gia cho rằng, các bài báo được tạo ra bởi thuật toán hoặc AI cần phải dán nhãn và cần công khai nêu rõ các hạn chế của bộ dữ liệu đầu vào.

David Caswell (Đại học Missouri, Mỹ) và Konstantin Dorr (Đại học Zurich, Thụy Sĩ) cho rằng, trở ngại lớn nhất đối với sự phát triển của báo chí tự động không nằm ở những hạn chế của phần mềm sản sinh ngôn ngữ tự nhiên mà ở sự thiếu vắng các mô hình dữ liệu phù hợp để trình bày những kiến thức báo chí phức tạp.

Báo chí tự động có thể phát huy hiệu quả đối với các thông tin rập khuôn như dự báo thời tiết, bản tin chứng khoán nhưng sẽ gặp khó khăn khi thể hiện các câu chuyện qua sự kiện, nhất là các sự kiện chính trị vốn được định hình bởi những động lực và lợi ích tinh vi với những tầng nấc và chiều cạnh thông tin phức tạp.

Hai nhà nghiên cứu này cho rằng: “báo chí về cơ bản không dựa trên sự mô tả mà dựa trên những câu chuyện được dẫn dắt bởi sự kiện”. Cuộc gặp giữa các nhà lãnh đạo cấp cao như giữa Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Tổng thống Mỹ Donald Trump là một sự kiện điển hình, từ đó dẫn đến hàng trăm câu chuyện khác nhau và mỗi câu chuyện có thể được xem xét từ các góc nhìn lợi ích khác nhau.

Nga sẽ có nhìn nhận khác về sự kiện này so với châu Âu, Hàn Quốc hay Nhật Bản. Báo chí tự động có thể đưa ra bức tranh toàn cảnh về sự kiện, những thống kê chi tiết về số lần viếng thăm giữa hai bên nhưng chưa thể phân tích sự kiện dưới góc nhìn lợi ích trong một thế giới cạnh tranh và hợp tác đan xen.

Chính hạn chế này của báo chí tự động là cơ hội cho nhà báo con người. Báo chí tự động và báo chí con người không đặt trong mối quan hệ triệt tiêu hay loại trừ nhau mà hỗ trợ, thúc đẩy lẫn nhau. Báo chí tự động có thế mạnh về dữ liệu, thiên về mô tả, tổng hợp, còn báo chí con người có thế mạnh về quan điểm, thiên về phân tích, nhận định.

Các nhà báo con người với sự nhạy bén về thời cuộc, năng lực phân tích sắc sảo có thể đưa ra những nhận định, dự báo có tính chất định hướng nhận thức và dư luận. Đây nên và cần là lĩnh vực độc tôn của nhà báo con người và là điểm dừng của báo chí tự động./.

Vũ Thanh Vân