Xây dựng và phát triển hệ giá trị con người tỉnh Quảng Trị trong kỷ nguyên mới của dân tộc
Trong bất kỳ thời đại nào, chủ nghĩa yêu nước, sức mạnh đại đoàn kết, tinh thần đấu tranh, lao động, sáng tạo của con người Việt Nam là “chìa khóa” then chốt mở ra thắng lợi to lớn trong công cuộc xây dựng, phát triển, bảo vệ đất nước. Đối với tỉnh Quảng Trị - địa phương có nguồn lực con người phong phú, mang chiều sâu về văn hóa và tinh thần - việc xây dựng, định hình hệ giá trị con người mới là nhiệm vụ mang tính nền tảng để xây dựng địa phương ngày một ấm no, văn minh, bản sắc.
Hệ giá trị con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới
Đất nước đang bước vào kỷ nguyên vươn mình với những mục tiêu lịch sử, đòi hỏi phải phát huy cao nhất tinh thần, ý chí, sức mạnh của con người Việt Nam.
Thực tế, con người luôn là yếu tố then chốt, trung tâm, mục tiêu của mọi chủ trương, chính sách phát triển đất nước; là nguồn lực, động lực trong xây dựng, phát triển và bảo vệ Tổ quốc; chủ thể sáng tạo nên những giá trị vật chất và tinh thần của xã hội.
Trong suốt tiến trình lịch sử, Đảng ta luôn chú trọng và xác lập những quan điểm, chủ trương nhất quán nhằm hiện thực hóa đích đến cuối cùng là đem lại cuộc sống bình yên, ấm no, hạnh phúc cho nhân dân.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế và chuyển đổi số, hệ giá trị con người thời kỳ mới cần có sự kết hợp những giá trị truyền thống là lòng yêu nước, đoàn kết, tự cường, nhân nghĩa với những giá trị mới hình thành là trách nhiệm, trung thực, kỷ cương, năng động, sáng tạo và hội nhập(1).
Bên cạnh đó, chuẩn mực đạo đức cơ bản của con người Việt Nam vẫn phải dựa trên 3 phương diện (tam quan) nhân sinh quan, thế giới quan, giá trị quan) hướng đến tính chân - thiện - mỹ và các tiểu hệ thống chuẩn mực truyền thống, tôn giáo, tín ngưỡng đúng đắn, phù hợp.
Cùng với đó, gia đình là nơi sinh ra con người, là môi trường đầu tiên nuôi dưỡng, hình thành nhân cách, đạo đức, trí tuệ, thể chất, tâm hồn…, do đó, xây dựng chuẩn mực con người không tách rời với xây dựng hệ giá trị gia đình, hệ giá trị văn hóa và hệ giá trị quốc gia.
Mặt khác, trong thời đại mới, phải mạnh dạn “gạt bỏ những gì đã lỗi thời, những gì trói buộc sự vươn lên của mỗi cá nhân bởi con người với tư cách là một sản phẩm lịch sử cụ thể của văn hóa, luôn vận động, biến đổi và thích nghi với những điều chỉnh của môi trường”(2).
Nhận diện phẩm chất con người mới tỉnh Quảng Trị
Trên “khúc ruột” miền Trung - Tây Nguyên đầy nắng gió, mưa bão, vùng đất, con người Quảng Trị là sự kết tinh đặc sắc của truyền thống lịch sử, điều kiện tự nhiên khắc nghiệt và chiều sâu văn hóa nơi đây.
Trải qua nhiều biến động của lịch sử, đặc biệt là trong các cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ quốc, người dân Quảng Trị đã hình thành những phẩm chất tiêu biểu, như kiên cường, nghĩa tình, cần cù và giàu tinh thần trách nhiệm cộng đồng.
Đây vừa là bản sắc văn hóa địa phương, đồng thời là giá trị tinh thần đặc sắc của con người Việt Nam trong thời đại mới. Cùng với đó, tỉnh Quảng Trị còn là quê hương của nhiều danh nhân, nhà lãnh đạo, văn nghệ sĩ và trí thức có đóng góp lớn đối với đất nước.
Trong đó, cố Tổng Bí thư Lê Duẩn là nhà lãnh đạo xuất sắc của cách mạng Việt Nam, người có vai trò đặc biệt trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và thống nhất đất nước; Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Bộ trưởng Quốc phòng, Tổng Tư lệnh Quân đội nhân dân Việt Nam, một trong những vị tướng xuất sắc nhất của Việt Nam và có ảnh hưởng lớn đến lịch sử quân sự thế giới thế kỷ XX; nhiều văn, nghệ sĩ, trí thức, nhà khoa học nổi bật được sinh ra hoặc gắn bó, có đóng góp cho không gian văn hóa Quảng Trị, như Dương Văn An, Chế Lan Viên, Hoàng Kế Viêm...
Những danh nhân ấy không chỉ làm giàu truyền thống văn hóa, lịch sử, con người tỉnh Quảng Trị mà còn là biểu tượng của tinh thần yêu nước, ý chí vượt khó, khát vọng cống hiến và sáng tạo.
Mặt khác, điều kiện tự nhiên miền Trung với khí hậu nắng nóng, gió Lào khắc nghiệt, thiên tai thường xuyên đã tạo nên ở người dân tinh thần bền bỉ, tiết kiệm và ý thức lao động nghiêm túc.
Dù trong sản xuất nông nghiệp, đánh bắt thủy hải sản hay hoạt động thương mại, người Quảng Trị luôn thể hiện sự chăm chỉ, nhẫn nại và khát vọng vươn lên bằng chính sức lao động của mình.
Nhân dân tỉnh Quảng Trị cũng nổi tiếng với sự chân chất, nghĩa tình và giàu tinh thần cộng đồng. Người dân thường sống giản dị, chân thành, coi trọng “tình làng nghĩa xóm” và truyền thống “uống nước nhớ nguồn”.
Trong đời sống thường nhật, sự gắn bó cộng đồng được thể hiện rõ qua tinh thần tương trợ lẫn nhau khi gặp thiên tai, hoạn nạn hay khó khăn, góp phần củng cố sức mạnh đoàn kết xã hội, tạo nên nền tảng văn hóa bền vững cho sự phát triển địa phương.
Ngoài ra, tinh thần hiếu học cũng là một giá trị đáng trân trọng của con người Quảng Trị. Dù điều kiện kinh tế còn hạn chế, nhiều gia đình vẫn luôn xem giáo dục là con đường quan trọng để thay đổi cuộc sống và đóng góp cho xã hội.
Từ vùng đất này đã xuất hiện nhiều cán bộ, trí thức, nhà khoa học và những người có đóng góp tích cực cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Điều đó cho thấy khát vọng vươn lên bằng tri thức đã trở thành một trong những giá trị cốt lõi của con người Quảng Trị hiện nay.
Từ “vết thương” chiến tranh đến biểu tượng của “lòng yêu hoà bình”
Nhắc đến phẩm chất nổi bật làm nên bản sắc riêng của con người Quảng Trị, không thể không nhắc đến tinh thần yêu chuộng hòa bình, lòng nhân ái và khát vọng hàn gắn những đau thương của chiến tranh.
Là vùng đất từng chịu nhiều mất mát, hy sinh trong các cuộc kháng chiến, đặc biệt là nơi ghi dấu những trận chiến ác liệt bên dòng sông Thạch Hãn, Thành cổ Quảng Trị, cầu Hiền Lương - sông Bến Hải và khu vực Vĩ tuyến 17 lịch sử, người dân Quảng Trị thấu hiểu sâu sắc giá trị của hòa bình hơn bất kỳ nơi nào.
Từ ký ức chiến tranh và những mất mát to lớn, mảnh đất Quảng Trị đã lựa chọn con đường hướng tới tương lai bằng tinh thần bao dung, nhân văn và khát vọng hòa hợp, hòa giải dân tộc.
Nhiều năm qua, địa phương không chỉ chú trọng công tác tri ân các anh hùng liệt sĩ, chăm lo gia đình có công với cách mạng mà còn tích cực tổ chức các hoạt động giao lưu văn hóa, các chương trình, lễ hội thể hiện khát vọng hòa bình, vì hòa bình và các sự kiện hợp tác quốc tế nhằm lan tỏa thông điệp về hòa bình, hữu nghị và phát triển bền vững.
Các sự kiện đó cũng là dịp để tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc; người dân và du khách nhìn lại lịch sử, hiểu hơn về giá trị của hòa bình, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Từ mảnh đất phải hứng chịu nhiều đau thương, sự tàn khốc của chiến tranh, tỉnh Quảng Trị đã trở thành biểu tượng, ước nguyện của hòa bình và khát vọng phát triển.
Phát huy hệ giá trị con người tỉnh Quảng Trị trong bối cảnh mới
Hiện nay, nhiệm vụ nghiên cứu, xác định và triển khai xây dựng hệ giá trị văn hóa, chuẩn mực con người tỉnh Quảng Trị sẽ góp phần xây dựng địa phương theo hướng bền vững, có nền kinh tế phát triển, bảo đảm tiến bộ, công bằng xã hội, đặc biệt là cơ hội thụ hưởng văn hóa, công bằng về cơ hội phát triển cho tất cả mọi người dân.
Những phẩm chất truyền thống của con người Quảng Trị cần tiếp tục được phát huy theo hướng năng động, sáng tạo và thích ứng với yêu cầu phát triển mới, góp phần “Phát triển toàn diện con người Việt Nam về đạo đức, trí tuệ, năng lực sáng tạo, thẩm mỹ, thể lực, kỹ năng sống, kỹ năng nghề nghiệp”(3). Để làm được điều đó, thời gian tới cần thực hiện một số nhiệm vụ sau:
Thứ nhất, nghiên cứu, xây dựng các tiêu chí, chuẩn mực giá trị, bản sắc văn hóa, con người theo hệ thống chuẩn mực chung của cả nước và những nét đặc sắc riêng có của văn hóa, con người tỉnh Quảng Trị.
Trong đó, đặc biệt chú trọng truyền thống văn hóa lâu đời của vùng đất Quảng Trị, là nơi nuôi dưỡng những người con cần cù, kiên cường, bản lĩnh, không ngại gian khó, yêu chuộng hoà bình và giàu đức tính hy sinh...
Thứ hai, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, nhân văn và giàu tính cộng đồng. Gia đình, nhà trường và xã hội cần phối hợp chặt chẽ trong việc hình thành lối sống văn minh, tinh thần đoàn kết, ý thức kỷ luật và trách nhiệm xã hội cho mỗi cá nhân.
Tăng cường giáo dục truyền thống lịch sử, văn hóa địa phương vào nhà trường nhằm sớm hình thành lòng tự hào, trách nhiệm gìn giữ và phát huy bản sắc quê hương cho thế hệ trẻ tỉnh Quảng Trị.
Đẩy mạnh đào tạo kỹ năng số, ngoại ngữ, tư duy sáng tạo và năng lực thích ứng để đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế số và hội nhập quốc tế.
Thứ ba, coi trọng nhiệm vụ bảo tồn, kế thừa và phát huy các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, văn hóa truyền thống (bác học và dân gian) đã được các thế hệ con người Quảng Trị sáng tạo và gìn giữ qua lịch sử hàng nghìn năm, tiêu biểu là lễ hội dân gian nơi đây, như lễ hội đua thuyền truyền thống trên sông Thạch Hãn, cầu ngư của cư dân ven biển Cửa Việt và Cửa Tùng, mừng lúa mới của đồng bào Pa Kô, Vân Kiều...
Thông qua đó, góp phần bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống, củng cố tinh thần cố kết cộng đồng và giáo dục ý thức hướng về cội nguồn cho thế hệ trẻ, xem đây là nguồn lực văn hóa quan trọng trong phát triển du lịch, quảng bá hình ảnh con người và quê hương Quảng Trị.
Thứ tư, nêu cao tinh thần vì hòa bình của con người Quảng Trị; phát huy vai trò với tư cách là vùng đất biểu tượng của khát vọng hòa bình thông qua các hoạt động giao lưu văn hóa, đối ngoại nhân dân, hợp tác quốc tế và phát triển du lịch.
Qua đó, góp phần lan tỏa những giá trị nhân văn, tinh thần hữu nghị và hợp tác, xây dựng môi trường xã hội ổn định, thúc đẩy hợp tác, hội nhập quốc tế và phát triển bền vững, qua đó đóng góp tích cực vào việc xây dựng hình ảnh Việt Nam yêu chuộng hòa bình, thân thiện và giàu lòng nhân ái.
Thứ năm, tiếp tục phát huy truyền thống anh hùng cách mạng kết hợp với tinh thần đổi mới, sáng tạo và khát vọng phát triển để tạo nên hình mẫu con người Quảng Trị vừa giàu bản sắc văn hóa, vừa đáp ứng yêu cầu của thời đại hội nhập và chuyển đổi số.
Con người Quảng Trị hôm nay cần phát huy mạnh mẽ tinh thần đổi mới sáng tạo, ý chí tự lực tự cường, dám nghĩ, dám làm và khát vọng vươn lên trong học tập, lao động, sản xuất và khởi nghiệp.
Chính quyền và nhân dân cần chú trọng hỗ trợ thanh niên khởi nghiệp, phát triển kinh tế số, kinh tế biên mậu, du lịch văn hóa - lịch sử và kinh tế xanh; có chính sách khuyến khích người trẻ trở về quê hương lập nghiệp và cống hiến cho địa phương. Từ đó, kiến thiết môi trường thực tiễn để hình thành lớp người Quảng Trị năng động, sáng tạo và có tư duy hội nhập./.
(1) Xem: Hồ Sĩ Quý: Về vấn đề xây dựng chuẩn mực con người Việt Nam", Tạp chí Tuyên giáo điện tử, ngày 26-12-2022
(2) Phùng Hữu Phú: “Phát triển văn hóa: Sức mạnh nội sinh của dân tộc trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế”, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2016, tr. 157
(3) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2026, t. I, tr. 99