“Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không thể tách rời xây dựng và phát triển văn hóa”

Chủ động kiến tạo môi trường văn hóa lành mạnh, văn minh, hiện đại

(PGS, TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội)

Nghị quyết số 80 cho thấy cách tiếp cận toàn diện hơn khi đặt yêu cầu xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trong tổng thể phát triển văn hóa gắn với bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đồng thời nhấn mạnh tính chủ động trong kiến tạo môi trường văn hóa. Ông đánh giá như thế nào về cách tiếp cận này?

Tôi cho rằng đây là một bước phát triển rất quan trọng trong tư duy của Đảng về văn hóa. Nghị quyết số 80 không chỉ tiếp tục khẳng định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, mà còn đặt văn hóa ở vị trí “nguồn lực nội sinh quan trọng”, “động lực to lớn”, “trụ cột”, “hệ điều tiết” cho phát triển nhanh và bền vững đất nước.

Điều đó có nghĩa là văn hóa không còn được nhìn nhận như một lĩnh vực đứng riêng, một “phần mềm” bổ trợ cho kinh tế - xã hội, mà trở thành một cấu phần thiết yếu của năng lực phát triển quốc gia. Trong cách tiếp cận đó, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh chính là xây dựng “không gian sống” của các giá trị.

Đối với vấn đề này, điểm mới đáng chú ý của Nghị quyết số 80 là nhấn mạnh tính chủ động. Nghị quyết nêu rõ yêu cầu tạo lập môi trường văn hóa nhân văn, lành mạnh, văn minh, hiện đại và phát triển văn hóa, con người Việt Nam trên nền tảng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình, chuẩn mực con người Việt Nam.

Chúng ta không chỉ “xử lý” các hiện tượng lệch chuẩn sau khi chúng đã xảy ra, mà phải kiến tạo trước một môi trường văn hóa nhân văn, lành mạnh, văn minh, hiện đại.

Đó cũng chính là cách hiểu sâu sắc về “thế trận an ninh văn hóa”: không chỉ là phòng tuyến chống lại cái xấu, cái độc, cái phản giá trị, mà trước hết là thế trận của cái tốt, cái đẹp, cái đúng, cái nhân văn; là khả năng làm cho các giá trị tốt đẹp trở thành sức đề kháng tự nhiên của xã hội.

Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, vì thế, không thể tách rời xây dựng văn hóa. Nền tảng tư tưởng không chỉ được bảo vệ bằng lý luận, bằng đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, mà còn bằng việc làm cho đời sống xã hội thấm đẫm những giá trị yêu nước, nhân ái, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo.

Khi người dân được sống trong một môi trường văn hóa lành mạnh, được tiếp cận các sản phẩm văn hóa tốt, được giáo dục trong gia đình, nhà trường và xã hội bằng những chuẩn mực tích cực, đó chính là nền tảng bền vững nhất để củng cố niềm tin, tăng cường đồng thuận xã hội và bảo vệ chế độ từ gốc rễ.

Theo ông, việc xây dựng hệ giá trị và môi trường văn hóa lành mạnh có vai trò như thế nào trong việc chủ động phòng ngừa, ngăn chặn các nguy cơ, biểu hiện lệch chuẩn trong đời sống văn hóa từ sớm, từ xa?

Theo tôi, muốn phòng ngừa từ sớm, từ xa các nguy cơ lệch chuẩn trong đời sống văn hóa trước hết phải có một hệ giá trị đủ rõ, đủ mạnh và đủ sức thuyết phục.

Xã hội nào cũng cần những “tọa độ giá trị” để con người biết điều gì nên làm, điều gì không nên làm; điều gì được tôn vinh, điều gì cần bị phê phán; điều gì là tiến bộ, văn minh, điều gì là phản văn hóa, phản phát triển.

Hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam mà Nghị quyết số 80 đặt ra chính là bộ khung định hướng cho quá trình đó.

Khi các giá trị như yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo được chuyển hóa thành chuẩn mực ứng xử trong gia đình, nhà trường, cơ quan, cộng đồng, trên báo chí, mạng xã hội và trong đời sống số, xã hội sẽ hình thành một cơ chế tự điều chỉnh rất quan trọng.

Khi đó, cái lệch chuẩn không chỉ bị phát hiện bởi cơ quan quản lý, mà còn bị nhận diện bởi chính cộng đồng; cái xấu không chỉ bị xử lý bằng chế tài, mà còn bị hạn chế bởi sức đề kháng văn hóa.

Theo đó, phòng ngừa từ sớm là làm tốt giáo dục nhân cách từ gia đình; xây dựng văn hóa học đường lành mạnh; phát triển văn hóa công vụ liêm chính, phục vụ; tạo dựng môi trường truyền thông trách nhiệm; nâng cao thẩm mỹ, thị hiếu và năng lực tiếp nhận văn hóa của công chúng.

Phòng ngừa từ xa là chủ động chiếm lĩnh không gian văn hóa bằng các giá trị tích cực, bằng sản phẩm văn hóa chất lượng, bằng câu chuyện Việt Nam hấp dẫn, bằng niềm tự hào dân tộc được thể hiện một cách hiện đại, cởi mở và thuyết phục.

Trong bối cảnh hiện nay, các biểu hiện lệch chuẩn không chỉ xuất hiện trong đời sống thực mà còn lan rất nhanh trên không gian số. Nghị quyết số 80 đã đặt vấn đề rất đúng khi yêu cầu xử lý hài hòa mối quan hệ giữa đời sống thực và không gian số, giữa dữ liệu mở và bảo đảm an ninh, chủ quyền văn hóa số. Vì thế, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh phải bao gồm cả môi trường văn hóa số.

Nói cách khác, hệ giá trị là “la bàn”, môi trường văn hóa là “hệ sinh thái”, còn con người là chủ thể thực hành và bảo vệ các giá trị ấy. Khi ba yếu tố này gắn kết với nhau, chúng ta mới có thể tạo ra một thế trận an ninh văn hóa bền vững, không chỉ dựa vào sự ngăn chặn từ bên ngoài, mà dựa vào sức mạnh tự thân của xã hội.

Cộng đồng là chủ thể quan trọng của thế trận an ninh văn hóa

(PGS, TS Nguyễn Toàn Thắng, nguyên Viện trưởng Viện Văn hóa và Phát triển - Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh)

Thưa ông, Nghị quyết số 80 đề cao vai trò con người và cộng đồng như chủ thể sáng tạo, lan tỏa và bảo vệ các giá trị văn hóa. Như vậy, theo tinh thần Nghị quyết số 80, có thể khẳng định “cộng đồng là tuyến đầu” trong xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh và hình thành thế trận an ninh văn hóa từ sớm, từ cơ sở?

Đúng vậy, an ninh văn hóa thực chất là bảo vệ nền tảng tư tưởng và bản sắc dân tộc. Con người là chủ thể sáng tạo văn hóa, cũng chính con người có thể từ chối, hoặc thừa nhận, tiếp nhận, vận thông các giá trị văn hóa.

Trong thế trận an ninh văn hóa, không cơ quan chức năng nào có thể giám sát được tất cả mọi ngóc ngách của đời sống văn hóa xã hội bằng chính đông đảo người dân.

Bởi vậy, trong xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh và hình thành thế trận an ninh văn hóa từ sớm, từ cơ sở, người dân chính là hệ thống “màng lọc”, “lá chắn” hết sức tự nhiên, hiệu quả trước hết để sàng lọc các giá trị văn hóa, đồng thời là “cánh tay nối dài” của các cơ quan chức năng.

Đây là vai trò thực thi đặc biệt của nhân dân trên mặt trận an ninh văn hóa. Cụ thể, trong vai trò giám sát, cộng đồng sẽ giám sát các hoạt động văn hóa, lễ hội tại địa phương; trong vai trò giáo dục, gia đình và dòng họ sẽ là “tuyến đầu” trong việc trao truyền đạo đức, lối sống cho thế hệ trẻ; trong vai trò lan tỏa các giá trị văn hóa, người dân sẽ trao truyền những thuần phong mỹ tục, giá trị văn hóa truyền thống và hiện đại, những điển hình tiên tiến, những tấm gương “người tốt việc tốt” tại cơ sở.

Đó chính là những viên gạch vững chắc nhất xây dựng nên môi trường văn hóa lành mạnh ngay tại các cơ sở địa phương trên cả nước.

Từ đó có thể thấy Nghị quyết số 80 nhấn mạnh tầm quan trọng đặc biệt của sức mạnh lòng dân trong xây dựng và bảo vệ an ninh văn hóa, đồng thời cũng thể hiện tư tưởng của Đảng ta luôn luôn lấy dân làm gốc. Khi mỗi thôn bản, xã phường là một pháo đài văn hóa sẽ hình thành được một thế trận an ninh văn hóa tầng tầng, lớp lớp, chủ động ứng phó với mọi thách thức từ sớm, từ xa.

Trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp, theo ông, cần có những cơ chế, giải pháp gì để phát huy vai trò chủ thể của người dân và cộng đồng ở khu dân cư trong việc giữ gìn bản sắc, xây dựng chuẩn mực và nâng cao “sức đề kháng” trước các tác động tiêu cực?

Theo tôi, nên tập trung vào các giải pháp trọng tâm sau:

Thứ nhất, cần chủ động thực hiện cơ chế thực thi dân chủ, bảo đảm chủ trương “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng”.

Theo đó, nhanh chóng phân cấp mạnh mẽ cho cơ sở. Chính quyền cấp tỉnh cần đóng vai trò định hướng và ban hành khung chính sách, trong khi quyền quyết định cụ thể về các hoạt động văn hóa, quy ước cộng đồng nên được trao trọn vẹn cho cấp xã, phường và khu dân cư. Xây dựng và thực hiện quy ước hay hương ước phải do người dân thảo luận, tự nguyện ký kết, thay vì áp đặt từ trên xuống.

Thứ hai, khơi thông và phát huy mạnh mẽ nội lực cộng đồng bằng cách thực hiện cơ chế “vốn mồi” và xã hội hóa. Nhà nước không nên bao cấp toàn bộ mà cần có cơ chế hỗ trợ tài chính ban đầu (vốn mồi) để kích thích người dân đóng góp sức người, sức của.

Khi người dân bỏ tiền và công sức ra, họ sẽ có ý thức trách nhiệm cao hơn trong việc gìn giữ. Bên cạnh đó, phát huy vai trò của những người có uy tín cao trong cộng đồng. Đây là những “hạt nhân” giữ lửa và truyền dạy bản sắc cho thế hệ trẻ một cách tự nhiên, hiệu quả nhất.

Thứ ba, nâng cao “sức đề kháng” văn hóa của người dân thông qua văn hóa tự quản tại cộng đồng, tạo ra mạng lưới giám sát chặt chẽ, giúp ngăn chặn các tệ nạn và tác động tiêu cực xâm nhập.

Đặc biệt, số hóa và truyền thông cộng đồng như sử dụng các nền tảng mạng xã hội của địa phương để tuyên truyền các giá trị tốt đẹp, đồng thời lên án các hành vi lệch chuẩn, tạo dư luận xã hội đồng thuận để “gạn đục khơi trong”, lan tỏa các giá trị văn hóa ưu tú.

Thứ tư, tăng cường đưa văn hóa bản địa vào giáo dục địa phương, tạo giá trị kinh tế từ bản sắc. Khi bản sắc văn hóa (như làng nghề, lễ hội) tạo ra sinh kế và thu nhập (du lịch cộng đồng), người dân tự khắc sẽ có động lực để bảo tồn và bảo vệ văn hóa trước các tác động tiêu cực của thị trường.

Khi người dân thấy mình là chủ sở hữu thực sự của các giá trị văn hóa, họ sẽ tự tạo ra bộ lọc tự nhiên để loại bỏ những độc hại và gìn giữ những gì tinh túy nhất.

Tiếp cận theo hướng đa chủ thể, chủ động phòng ngừa nguy cơ tác động tiêu cực đến môi trường văn hóa số

(PGS, TS Vũ Thanh Vân, giảng viên cao cấp, Học viện Báo chí và Tuyên truyền)

Xin ông cho biết cần làm gì để vừa phát triển các sản phẩm truyền thông sáng tạo, lan tỏa giá trị văn hóa Việt Nam, vừa bảo đảm định hướng, sàng lọc và hạn chế các nội dung phản cảm, lệch chuẩn, nhất là trên các nền tảng xuyên biên giới trong bối cảnh không gian mạng trở thành môi trường văn hoá quan trọng?

Trong các nhiệm vụ, giải pháp đưa ra, Nghị quyết số 80 rất nhấn mạnh việc đổi mới mạnh mẽ hoạt động truyền thông, đặc biệt trên nền tảng số, gắn với bảo vệ an ninh văn hóa và chủ quyền văn hóa số. Bởi hiện nay, sự phổ biến của các nội dung phản cảm, lệch chuẩn trên các nền tảng xuyên biên giới là vấn nạn phổ biến ở nhiều quốc gia.

Cơ chế chia sẻ nội dung thiếu kiểm soát, chủ yếu dựa trên trách nhiệm cá nhân và các tiêu chuẩn cộng đồng đã bị những đối tượng xấu lợi dụng để phát tán những nội dung mang tính thù ghét, gây kích động, trái với thuần phong mỹ tục…

Nhiều nhà nghiên cứu đã đề xuất cách tiếp cận đa chủ thể trong việc quản lý nội dung trên các nền tảng mạng xã hội.

Một là, các cơ quan quản lý nhà nước có vai trò quan trọng trong việc xây dựng khuôn khổ và môi trường hoạt động.

Hai là, các mạng xã hội có trách nhiệm thiết lập cơ chế rà soát và tự xóa bỏ những nội dung vi phạm tiêu chuẩn cộng đồng.

Ba là, công chúng cần nâng cao năng lực truyền thông và thông tin của mình để biết cách tiếp cận, phân tích, đánh giá và sáng tạo nội dung truyền thông.

Đây cũng là những kinh nghiệm và gợi mở quan trọng để Việt Nam tham khảo trong quá trình hoàn thiện cơ chế quản lý, nâng cao năng lực truyền thông số của công chúng và xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trên không gian mạng.

Nghị quyết số 80 đặt ra yêu cầu xây dựng chiến lược truyền thông quảng bá hình ảnh Việt Nam ra thế giới, lấy văn hóa làm nền tảng. Theo ông, cần làm gì để các hoạt động truyền thông đối ngoại vừa lan tỏa hiệu quả hình ảnh quốc gia, vừa góp phần bảo vệ bản sắc và nâng cao “sức đề kháng” trước các yếu tố ngoại lai không phù hợp?

Chiến lược truyền thông quảng bá hình ảnh Việt Nam ra thế giới cần lấy văn hóa truyền thống làm nền tảng. Muốn vậy, chiến lược này cần trả lời được những câu hỏi như: những giá trị cốt lõi của văn hóa Việt Nam là gì? Những giá trị nào mang tính phổ biến, tính toàn cầu?

Những giá trị nào mang tính đặc thù, đặc trưng của văn hóa Việt Nam? Những giá trị văn hóa ấy cần được thể hiện như thế nào thông qua các thông điệp truyền thông, hoạt động giao lưu văn hóa, thông tin đối ngoại, ngoại giao nhân dân…?

Ngược lại, đối với các giá trị quốc tế, chúng ta cũng cần đặt câu hỏi: Những giá trị nào mang tính phổ quát, tiến bộ có thể và cần được tiếp thu để xây dựng nền văn hóa vừa tiên tiến, vừa đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc?

Những yếu tố ngoại lai nào là không phù hợp? Tại sao lại không phù hợp? Các giá trị không phù hợp này đang được lan truyền trong nước thông qua các phương tiện và môi trường nào?

Nếu thực sự có thể định hướng giá trị và chủ động phòng ngừa các nguy cơ văn hóa từ sớm, từ xa, chúng ta sẽ nâng cao được “sức đề kháng” trước các yếu tố ngoại lai không phù hợp, hội nhập mà vẫn giữ được bản sắc, đồng thời tiếp thu được tinh hoa văn hóa thế giới.

Như lời dạy “Dĩ bất biến, ứng vạn biến” của Chủ tịch Hồ Chí Minh, chúng ta chỉ có thể tùy cơ ứng phó với thế giới bên ngoài khi đã xác định rõ những giá trị của mình./.

Phong Như (thực hiện)