Cuộc đua tự chủ bán dẫn: Trục xoay của trật tự địa-chính trị mới

Chip bán dẫn định hình kỷ nguyên số

Khái niệm sức mạnh quốc gia đang trải qua một cuộc tái định nghĩa quy mô lớn. An ninh quốc gia và vị thế địa-chính trị được đo lường bằng trữ lượng tài nguyên năng lượng, quy mô dự trữ tài chính và số lượng khí tài quân sự truyền thống.

Khi thế giới bước sang kỷ nguyên số, nhân loại có thêm một thước đo mới cho sức mạnh mềm của mỗi nước, đó là khả năng tự chủ và phát triển công nghệ. Nền tảng vận hành của một quốc gia hiện đại, từ hệ thống dẫn đường cho vũ khí siêu thanh, mạng lưới radar cảnh báo sớm, lưới điện quốc gia cho đến các mô hình thuật toán xử lý dữ liệu tình báo đều phụ thuộc rất lớn vào năng lực xử lý của các tấm silicon tí hon.

Bán dẫn là loại tài nguyên nhân tạo mang tính lưỡng dụng, chi phối đồng thời năng lực phòng thủ quân sự và tốc độ tăng trưởng kinh tế vĩ mô. Giới hoạch định chính sách cho rằng, quốc gia nào kiểm soát được công nghệ vi mạch tiên tiến thì sẽ nắm giữ quyền định đoạt tốc độ phát triển về mặt công nghệ của các đối thủ cạnh tranh.

Để hiểu được tầm quan trọng của cuộc chạy đua này, cần nhìn nhận lại cấu trúc của chuỗi cung ứng vi mạch hiện tại. Trong suốt 3 thập niên qua, ngành công nghiệp bán dẫn vận hành dựa trên nguyên tắc tối ưu hóa chi phí và phân công lao động sâu sắc.

Các tập đoàn công nghệ phương Tây áp dụng mô hình không xưởng sản xuất, tập trung nguồn lực vào khâu thiết kế kiến trúc lõi và phát triển phần mềm. Các công đoạn sản xuất vật lý như đúc chip, đóng gói và thử nghiệm được dịch chuyển hoàn toàn sang khu vực Đông Á nhằm tận dụng lợi thế về chi phí nhân công, chính sách thuế và hệ sinh thái công nghiệp phụ trợ.

Quá trình này mang lại hiệu quả kinh tế khổng lồ, hạ giá thành linh kiện trên thị trường và đưa các sản phẩm công nghệ mới đến gần với người tiêu dùng hơn. Một bo mạch chủ trung tâm có thể trải qua quy trình thiết kế tại Bắc Mỹ, sử dụng tài sản trí tuệ từ châu Âu, đúc nguyên khối và lắp ráp tại Đông Nam Á trước khi phân phối toàn cầu.

Tuy nhiên, mô hình phân mảnh này lại tạo ra những lỗ hổng an ninh chiến lược. Việc phân bổ chuỗi cung ứng dựa trên lợi thế thương mại vô tình hình thành các điểm nghẽn tại một số ít quốc gia và vùng lãnh thổ.

Điển hình nhất là sự phụ thuộc vào các hệ thống máy quang khắc cực tím do Tập đoàn ASML của Hà Lan sản xuất, hiện là thiết bị duy nhất có khả năng in bản mạch ở kích thước dưới 10nm (1nm = 0,000000001m).

Tương tự, theo báo cáo phân tích chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu do Hiệp hội Công nghiệp bán dẫn Mỹ (SIA) và Tập đoàn tư vấn Boston (BCG) công bố, năng lực gia công vi mạch tiên tiến nhất thế giới hiện nay tập trung hơn 90% tại Đài Loan (Trung Quốc), với trụ cột là Tập đoàn TSMC - nhà sản xuất chip theo hợp đồng lớn nhất thế giới.

Sự hội tụ địa lý của các khâu then chốt trong chuỗi cung ứng biến các trung tâm sản xuất thành những mắt xích tối quan trọng của nền kinh tế toàn cầu. Bất kỳ sự gián đoạn cục bộ nào tại các nút thắt này, từ căng thẳng quân sự, tranh chấp lãnh hải hay thậm chí là thảm họa tự nhiên, đều lập tức tạo ra hiệu ứng lan truyền.

Hệ quả là sự đình trệ của hàng loạt ngành công nghiệp trọng yếu như sản xuất ô tô, lắp ráp thiết bị y tế và triển khai hạ tầng viễn thông trên phạm vi toàn cầu.

Những năm gần đây, chip bán dẫn chuyển hóa từ một mặt hàng dân sự thành một công cụ ngoại giao và cưỡng chế kinh tế. Các hàng rào kiểm soát xuất khẩu không còn được sử dụng như một biện pháp phòng vệ thương mại nhằm bảo vệ thị trường nội địa mà trở thành chiến lược làm chậm đà phát triển công nghệ của các đối thủ cạnh tranh.

Các lệnh cấm vận thiết bị chế tạo chip, rào cản chuyển giao tài sản trí tuệ và cơ chế kiểm soát gắt gao đối với nguồn nhân lực chất lượng cao được thiết kế nhằm làm chậm khả năng ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào các hệ thống vũ khí thế hệ mới.

Chip bán dẫn đã và đang trở thành trọng tâm của cạnh tranh kinh tế hiện đại, nơi các lệnh trừng phạt công nghệ có tác động mang tính cấu trúc tương đương, thậm chí vượt trội hơn các biện pháp phong tỏa tài chính truyền thống.

Vi mạch hiện được phân loại vào nhóm hạ tầng trọng yếu, tương đương với mạng lưới điện quốc gia hay nguồn cung cấp nước sạch. Sự thay đổi trong nhận thức định vị này buộc chính phủ các nước phải trực tiếp can thiệp vào thị trường.

Các nước bắt đầu định hướng lại các dòng chảy vốn đầu tư tư nhân, kéo ngành công nghiệp vi mạch vào trung tâm của các học thuyết an ninh và chiến lược phát triển quốc gia.

Ảnh hưởng đến chuỗi cung ứng toàn cầu

Chủ quyền công nghệ đang nhanh chóng trở thành hệ phát triển mới trên thế giới. Nguyên lý phân bổ nguồn lực dựa trên chi phí thấp đang nhường chỗ cho mục tiêu kiểm soát rủi ro và bảo đảm tính liên tục của chuỗi cung ứng trong trường hợp xảy ra xung đột.

Hàng loạt đạo luật về chip bán dẫn được Chính phủ Mỹ hay các nước thuộc Liên minh châu Âu liên tiếp thông qua. Các đạo luật này về bản chất là công cụ tài chính nhằm can thiệp và tái thiết kế bản đồ sản xuất toàn cầu.

Lấy ví dụ như Mỹ với Đạo luật Chips và Khoa học. Với đạo luật này, Mỹ ép các tập đoàn nhận trợ cấp phải ký cam kết không mở rộng hoặc xây dựng các cơ sở sản xuất vi mạch tiên tiến tại các quốc gia bị Mỹ đưa vào danh sách rủi ro an ninh trong vòng 10 năm.

Những tập đoàn đúc chip châu Á như TSMC hay Samsung phải chuyển dịch một phần năng lực sản xuất cốt lõi sang các bang Arizona và Texas, trực tiếp phá vỡ cấu trúc tập trung địa lý truyền thống.

Có thể thấy mục tiêu của các nước lớn là đảo ngược dòng chảy toàn cầu hóa, lôi kéo các nhà máy đúc chip vật lý quy mô lớn quay trở lại lãnh thổ nội địa hoặc dịch chuyển sang các quốc gia đồng minh có chung hệ tư tưởng chính trị.

Động thái tái cấu trúc này gần như thay đổi mô hình chuỗi cung ứng tuyến tính truyền thống. Các tập đoàn đa quốc gia vốn quen với việc đặt nhà máy ở bất kỳ nơi nào có chính sách ưu đãi thuế và nhân công rẻ, nay buộc phải tính đến các yếu tố rủi ro địa-chính trị.

Họ phải đối mặt với áp lực kép: một mặt duy trì năng lực cạnh tranh trên thị trường toàn cầu, mặt khác phải tuân thủ các quy định kiểm soát xuất khẩu và định hướng đầu tư ngày càng siết chặt từ chính phủ sở tại.

Chiến lược kinh doanh của các doanh nghiệp tư nhân bắt buộc phải đồng bộ hóa với các chính sách và an ninh của nhà nước. Sự can thiệp này dẫn đến một xu hướng mới trong quản trị chuỗi cung ứng toàn cầu dựa trên an ninh và mức độ tin cậy chính trị giữa các quốc gia.

Hệ quả trực tiếp của tiến trình địa phương hóa chuỗi cung ứng là sự gia tăng về chi phí vận hành cấu trúc của nền kinh tế toàn cầu. Xây dựng một cơ sở sản xuất vi mạch tiên tiến là một quá trình đòi hỏi hàng chục tỷ USD đầu tư ban đầu, hệ thống cung cấp năng lượng đủ sức vận hành, nguồn nước tinh khiết lớn và một hệ sinh thái các nhà thầu hóa chất đặc thù.

Quan trọng hơn, quy trình này yêu cầu lực lượng lao động có trình độ kỹ thuật luyện kim và vật liệu chuyên sâu, những nhân sự không thể được đào tạo hàng loạt trong thời gian ngắn. Chi phí sản xuất gia tăng do các nhà máy mới được đặt tại những khu vực có tiêu chuẩn môi trường khắt khe và chi phí lao động đắt đỏ.

Các khoản phí phát sinh từ việc thiết lập lại chuỗi cung ứng này cuối cùng sẽ được tính vào giá thành sản phẩm. Người tiêu dùng và các ngành công nghiệp sản xuất sẽ phải gánh chịu mức chi phí này dưới dạng một loại “thuế an ninh quốc gia” ẩn. Điều này tạo ra áp lực lạm phát và dài hạn lên thị trường thiết bị điện tử toàn cầu.

Kỷ nguyên của những linh kiện công nghệ giá rẻ, vốn là động lực chính thúc đẩy quá trình số hóa nền kinh tế thế giới trong suốt 3 thập niên qua, đang bước vào giai đoạn thoái trào. Thay vào đó, thế giới phải làm quen với thị trường nơi giá cả công nghệ phản ánh đúng chi phí thực tế của việc duy trì an ninh chuỗi cung ứng.

Nhìn về dài hạn, sự can thiệp và phân tách chuỗi cung ứng đang thúc đẩy thế giới hướng tới cục diện phân cực công nghệ. Các khối kinh tế lớn buộc phải tự chủ phát triển các tiêu chuẩn phần cứng, hệ điều hành thiết bị và nền tảng hạ tầng viễn thông độc lập.

Trật tự công nghệ đơn cực, nơi một số tập đoàn lớn đặt ra tiêu chuẩn chung cho toàn thế giới, đang bị thay thế bằng trật tự đa cực với các hệ sinh thái công nghệ vận hành song song. Khả năng tự chủ về sản xuất và ứng dụng chip bán dẫn đã và đang trở thành biến số quyết định tính toàn vẹn và sự phát triển của các nền kinh tế độc lập./.

Trần Phú Thụy