Giá nhiên liệu tăng, mọi thứ bắt đầu chậm lại
Giá xăng dầu tăng do tình hình chiến sự tại Iran tạo ra những tác động âm thầm nhưng sâu rộng đến đời sống người dân ở cả các nước phát triển lẫn những quốc gia chậm phát triển, mọi thứ đều bắt đầu chậm lại, suy giảm hoặc leo thang.
Ở các nước phát triển, chi phí nhiên liệu cao khiến giá vận tải, hàng hóa và dịch vụ tăng, làm giảm sức mua và buộc người dân phải thắt chặt chi tiêu. Dù có hệ thống an sinh tốt hơn, người dân vẫn chịu áp lực lạm phát, đặc biệt trong các lĩnh vực như thực phẩm và du lịch.
Ngược lại, ở nhiều nước châu Phi và châu Á - nơi thu nhập bình quân thấp và phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu năng lượng - giá xăng dầu tăng khiến chi phí sinh hoạt leo thang nhanh chóng.
Khi cuộc chiến ở Iran leo thang, giá dầu thô biến động mạnh. Người tiêu dùng bắt đầu cảm nhận được những ảnh hưởng của cuộc chiến và tác động gây bất ổn của nó đối với sản xuất năng lượng toàn cầu.
Người dân dễ rơi vào cảnh thiếu thốn, doanh nghiệp nhỏ khó duy trì hoạt động, và chính phủ phải đối mặt với gánh nặng trợ giá. Tác động này tuy không ồn ào, nhưng làm sâu thêm khoảng cách giàu nghèo và bất ổn xã hội.
Chiến tranh kéo dài, cú sốc càng lớn
Giá xăng tăng cao và nhiều người sẽ phải đối mặt với những khó khăn kinh tế trực tiếp nhất tại các trạm xăng. Có thể hình dung, mỗi người dân không nhất thiết phải lái xe mới bị ảnh hưởng.
Gần như tất cả hàng hóa, bao gồm cả thực phẩm, được mua bán đều phải vận chuyển từ nơi sản xuất tới tay người tiêu dùng. Chi phí vận chuyển sẽ tăng lên khi giá xăng, dầu diesel và nhiên liệu máy bay tăng cao.
Việc giá dầu vượt quá 110 USD/thùng, rồi liên tục tăng giảm quanh ngưỡng này, có thể là yếu tố lớn gây ra lạm phát ở Mỹ. Khi chiến tranh tiếp diễn, một số chuyên gia cho rằng giá cả của mọi thứ đều có thể bị ảnh hưởng.
Nhà kinh tế trưởng thuộc Công ty tư vấn chiến lược toàn cầu EY-Parthenon, ông Gregory Daco phân tích: “càng kéo dài thì cú sốc xăng dầu càng lớn”. Chuyên gia này nhấn mạnh rằng xăng, dầu diesel và nhiên liệu máy bay đều được sản xuất từ dầu thô. Khi giá dầu thô tăng, giá của những sản phẩm được sử dụng rộng rãi này, vốn giúp vận hành các thiết bị, ô tô, xe buýt, xe tải và máy bay, cũng tăng theo.
Trên khắp nước Mỹ, các tài xế phải trả trung bình 3,58 USD/gallon (3,78 lít) loại xăng thường hôm 11-3-2026, so với 2,98 USSD trước khi chiến tranh Iran bắt đầu (ngày 28-2). Giá xăng tăng khoảng 20% kể từ khi Mỹ và Israel mở đợt tấn công đầu tiên vào quốc gia Trung Đông bên eo biển Hormuz. Giá xăng, dầu khác nhau giữa các tiểu bang.
Tại California, người lái xe phải trả 5,34 USD/gallon. Một số nhà máy lọc dầu của California đã đóng cửa trong những năm gần đây, do bang rộng lớn này phụ thuộc vào nhập khẩu xăng và các sản phẩm lọc dầu khác từ châu Á. Ngược lại, giá trung bình ở bang Louisiana - nơi có sản xuất dầu mỏ và các nhà máy lọc dầu - là 3,20 USD.
Việc giá dầu tăng vọt có thể sẽ đẩy giá xăng lên cao hơn nữa, và tác động này có thể rõ rệt hơn ở châu Á và châu Âu - những khu vực phụ thuộc nhiều hơn vào dầu khí Trung Đông so với Mỹ.
Chuyển chi phí cao hơn sang khách hàng
Trong khi đó, chi phí vận chuyển và hàng hóa tăng theo giá dầu diesel. Giá dầu diesel - loại nhiên liệu dùng cho xe tải 18 bánh - cũng đang có xu hướng tăng cao, lên 4,83 USD/gallon tại Mỹ, tăng 28% kể từ khi chiến tranh bắt đầu.
Nhà phân tích dầu khí thuộc Công ty công nghệ GasBuddy, ông Patrick De Haan lo ngại: “không thể nhấn mạnh hết mức độ ảnh hưởng to lớn của sự việc này đối với các lĩnh vực logistics, vận tải đường bộ và nông nghiệp. Việc đóng cửa eo biển Hormuz - tuyến đường thủy vận chuyển 1/5 lượng dầu thô và khí đốt tự nhiên hóa lỏng của thế giới - đã gây ra nhiều vấn đề cho ngành vận tải biển. Giá dầu và khí đốt tăng nhanh sẽ càng làm trầm trọng thêm gánh nặng”.
Theo Giáo sư chuyên ngành chuỗi cung ứng tại Đại học Syracuse (New York, Mỹ) Patrick Penfield, giá nhiên liệu chiếm từ 50% đến 60% tổng chi phí hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng tàu biển, vì vậy giá nhiên liệu tăng cao có tác động rất lớn đến ngành này.
“Khi giá nhiên liệu bắt đầu tăng, mọi thứ đều bắt đầu chậm lại”, Giáo sư Penfield nói. “Vì vậy, tàu thuyền sẽ chậm lại, xe tải cũng chậm lại. Mọi người ít có xu hướng vận chuyển hàng hóa bằng đường hàng không hơn. Và điều đó thực sự gây ra sự trì trệ cho nền kinh tế khi giá nhiên liệu tăng cao”.
Phụ phí nhiên liệu cũng sẽ tăng lên khi các công ty vận chuyển tìm cách chuyển chi phí cao hơn sang khách hàng, cuối cùng làm cho hàng hóa trở nên đắt hơn. Ngoài ra, Giáo sư thuộc Đại học Syracuse cho rằng, những phản ứng dây chuyền đã xuất hiện.
Khi hóa đơn tiền điện sinh hoạt có thể sẽ tăng, các mặt hàng làm từ nhựa có thể sẽ đắt hơn. Việc sưởi ấm nhà cửa và nấu ăn bằng khí đốt tự nhiên cũng có thể sẽ tốn kém hơn khi chiến tranh kéo dài.
Thực phẩm đóng gói lên ngôi
Theo dữ liệu từ Sàn giao dịch Liên lục địa, giá khí đốt tự nhiên chuẩn của châu Âu đã tăng 75% kể từ khi chiến tranh bắt đầu. Điều đó cũng có thể ảnh hưởng đến chi phí của các sản phẩm được làm từ khí tự nhiên, chẳng hạn như nguyên liệu hóa dầu. Khí tự nhiên được sử dụng để sản xuất nhựa và cao su, cũng như phân bón ni-tơ.
Giáo sư David Ortega - chuyên gia kinh tế và chính sách thực phẩm tại Đại học bang Michigan (Mỹ) - cho biết, việc giá dầu tăng vọt có thể sẽ không ảnh hưởng ngay lập tức đến các cửa hàng tạp hóa ở Mỹ. Nhưng nếu giá dầu duy trì ở mức cao trong 1 tháng hoặc hơn, ông nói, “chúng ta sẽ rơi vào tình thế khác”.
Giáo sư Ortega nhấn mạnh, giá dầu tăng cao tác động đến ngành nông nghiệp theo hai cách. Thứ nhất, chúng làm tăng chi phí đầu vào như nhiên liệu cho thiết bị nông nghiệp và phân bón, vốn được sản xuất từ khí đốt tự nhiên. Thứ hai, chúng cũng làm tăng nhu cầu về dầu đậu nành, dầu cọ và các loại dầu thực vật khác có thể được sử dụng để thay thế nhiên liệu gốc dầu mỏ.
Các chuyên gia cũng đánh giá những tác động ngay lập tức tới sản xuất nông nghiệp tại châu Á. Ở những quốc gia như Ấn Độ, Bangladesh và Việt Nam, nông dân phụ thuộc nhiều vào phân đạm để trồng lúa. Giá phân bón tăng khiến chi phí sản xuất lúa gạo cao hơn, trong khi giá bán nông sản không tăng tương ứng.
Hệ quả là nông dân giảm lượng phân bón sử dụng, dẫn đến năng suất thấp hơn, chất lượng nông sản giảm. Chính phủ các nước này phải chi thêm ngân sách trợ giá phân bón, gây áp lực tài khóa. Tại châu Phi, các nước như Nigeria, Kenya, Ethiopia xảy ra tình trạng phân bón vốn đã khan hiếm, nay giá tăng khiến nhiều nông dân nghèo không đủ khả năng mua.
Điều này có thể dẫn tới diện tích gieo trồng giảm, năng suất thấp, nguy cơ thiếu lương thực và nạn đói gia tăng. Tổ chức Nông Lương Liên hợp quốc (FAO) cảnh báo, giá phân bón cao có thể làm giảm sản lượng ngũ cốc ở châu Phi tới 10 - 15% trong vài năm tới./.