Báo chí hóa giải văn hóa tiêu cực, xây dựng văn hóa chuẩn mực thời đại số

Hóa giải văn hóa tiêu cực

Những biểu hiện của văn hóa tiêu cực có thể thấy trên phương diện kinh tế như lối sống thực dụng lấy đồng tiền làm thước đo giá trị, hành vi tiêu dùng không bền vững, làm giàu bằng mọi giá bất chấp sự suy đồi về đạo đức; cũng có thể trên phương diện xã hội như sự ích kỷ, theo đuổi lợi ích cho bản thân, bất chấp nguy hại cho người khác và xã hội hay lối sống giả dối, hình thức.

Nếu không có sự cảnh tỉnh và định hướng giá trị kịp thời, những vấn đề này sẽ càng trở nên nghiêm trọng, để lại những hiểm họa lâu dài cho các thế hệ tương lai.

Tại Việt Nam, nền báo chí cách mạng đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng mang lại những thuận lợi cơ bản để phát huy vai trò tích cực của báo chí trong kiến tạo văn hóa tích cực, đồng thời phản bác, đẩy lui các biểu hiện của văn hóa tiêu cực.

Tuy nhiên, để hóa giải những biểu hiện tiêu cực, báo chí không thể chỉ dừng lại ở việc phản ánh, phê phán một cách thuần túy. Nếu chỉ phê phán, báo chí không những không góp phần giải quyết vấn đề, mà còn gây ra hoang mang, làm suy giảm niềm tin, khiến công chúng có cái nhìn u ám, tiêu cực hơn về xã hội.

Báo chí phản ánh thực trạng là để cảnh tỉnh, tìm kiếm giải pháp, định hướng lại giá trị cho xã hội. Đây là lý do mô hình báo chí giải pháp, báo chí tích cực hay báo chí mang tính xây dựng được xác định là hướng đi đúng đắn của một nền báo chí nhân văn, chuyên nghiệp.

Với tinh thần đó, báo chí tích cực không chỉ phản ánh xã hội mà còn chủ động góp phần cải tạo xã hội, từ đó hướng tới xây dựng đời sống lành mạnh và bền vững. Vì thế, nhà báo có trách nhiệm nghề nghiệp và xã hội trong việc đấu tranh với những điều sai trái, bảo vệ lẽ phải và phát huy những giá trị tốt đẹp.

Nhìn từ góc độ quốc tế, nhà báo Cathrine Gyldensted (Đan Mạch) - một trong những người đề xướng báo chí tích cực - cho rằng, tin tức mang tính xây dựng mang lại sức sống, tinh thần lạc quan cho mọi người và những vấn đề tiêu cực hoàn toàn có thể được nhìn nhận, giải quyết theo hướng tích cực.

Rõ ràng, báo chí có thể hóa giải văn hóa tiêu cực thông qua chức năng phản biện xã hội. Báo chí không chỉ cung cấp thông tin mà còn kiến tạo không gian trao đổi cho các ý kiến nhiều chiều, từ đó làm rõ bản chất và các chiều cạnh của những vấn đề xã hội phức tạp.

Ba câu hỏi cốt lõi mà báo chí hướng đến trả lời là: Vấn đề là gì? Tại sao vấn đề đó xảy ra? Giải quyết vấn đề đó như thế nào? Nhà báo không nhất thiết phải là người trực tiếp đưa ra giải pháp, mà có thể dẫn dắt công chúng thảo luận, tìm kiếm các chuyên gia, những người có đủ năng lực, uy tín để đề xuất giải pháp.

Một trong những thách thức nghiêm trọng của môi trường số hiện nay là vấn nạn tin giả. Trước thực trạng thông tin sai lệch tràn lan trên mạng xã hội, vai trò hóa giải của báo chí lại càng quan trọng hơn bao giờ hết.

Nếu cung cấp thông tin chính xác, kịp thời, báo chí sẽ giữ vững vị thế là nguồn tin đáng tin cậy của công chúng, là điểm tựa để công chúng kiểm chứng thông tin, từ đó đẩy lui những thông tin lệch lạc, sai trái trên mạng xã hội.

Xây dựng văn hóa chuẩn mực

Nếu hóa giải văn hóa tiêu cực là nhiệm vụ mang tính phòng ngừa, xây dựng văn hóa chuẩn mực là sứ mệnh kiến tạo chủ động của báo chí. Nghiên cứu của PGS Karen Elizabeth McIntyre - Khoa Báo chí và Truyền thông của Đại học Oregon (Mỹ) - tác động của báo chí giải pháp đến cảm xúc của con người cung cấp những bằng chứng có ý nghĩa tham khảo.

Bà phát hiện ra rằng, những cá nhân có cảm xúc tích cực khi đọc tin tức thường sẵn sàng tham gia vào các hành vi có lợi cho xã hội hơn những người trải qua cảm xúc tiêu cực khi đọc tin. Hơn nữa, những bài viết có đề cập giải pháp hiệu quả cho vấn đề xã hội khiến người đọc cảm thấy dễ chịu, gắn kết với nội dung hơn.

Từ góc độ này, việc tuyên dương người tốt, việc tốt là một phương thức cụ thể và hiệu quả để báo chí xây dựng văn hóa chuẩn mực. Mặc dù xã hội ngày càng nảy sinh những vấn đề phức tạp nhưng vẫn còn nhiều người tốt lặng thầm làm những việc tốt đẹp để đóng góp cho đời.

Những tấm gương ấy khiến công chúng tin vào những giá trị tốt đẹp của xã hội, tin vào những bài học đạo đức thực tế, không rập khuôn hay sáo rỗng, đồng thời truyền cảm hứng cho những người khác hành động vì cộng đồng. Do đó, các cơ quan báo chí nên dành diện tích và thời lượng xứng đáng cho những nội dung tích cực như vậy.

Bên cạnh việc chọn lọc và cung cấp nội dung tích cực, báo chí còn cần chú trọng đến chính môi trường thông tin mà mình kiến tạo. Giáo sư Thomas Bauer - Đại học Tổng hợp Vienna (Áo) - nhận định rằng, tự thân các phương tiện truyền thông không có giá trị văn hóa, thẩm mỹ hay đạo đức, mà cách sử dụng chúng mới tạo nên giá trị đó.

Trong một xã hội văn minh, các nhà báo tuân thủ các chuẩn mực nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội, còn công chúng tiếp cận, sử dụng thông tin một cách hợp lý, có trách nhiệm và có đạo đức. Ngược lại, nếu các giá trị trách nhiệm xã hội và đạo đức không được xác lập, các cá nhân sẽ sử dụng phương tiện truyền thông, bao gồm mạng xã hội cho những mục đích tùy tiện, có hại cho người khác và cộng đồng.

Trên phương diện này, báo chí cần củng cố, phát huy và truyền bá các giá trị văn hóa truyền thống đã được kiểm chứng qua thời gian. Những giá trị truyền thống này xây dựng nền tảng vững chắc cho xã hội, định hướng và định hình hành vi của các cá nhân trong xã hội, hướng mọi người đến các giá trị chân, thiện, mỹ. Báo chí đã chứng minh điều này một cách sinh động mỗi khi thiên tai hay biến cố xảy ra.

Khi lũ lụt, dịch bệnh ập đến, báo chí lại thôi thúc tinh thần tương thân tương ái, truyền đi thông điệp “bầu ơi thương lấy bí cùng” để người dân các vùng khó khăn không bị cô lập, có thêm sức mạnh vật chất, tinh thần vượt qua thử thách. Điều quan trọng là báo chí hoàn toàn có thể và cần duy trì vai trò kiến tạo cộng đồng này trong đời sống thường nhật.

Bên cạnh đó, các nhà nghiên cứu báo chí hiện đại cho rằng, báo chí còn có thể xây dựng văn hóa chuẩn mực qua việc nâng cao năng lực thông tin - truyền thông cho công chúng. Trong xã hội số, việc biết cách sử dụng phương tiện truyền thông có ý nghĩa thiết yếu như việc biết đọc, biết viết.

Nếu công chúng biết cách tiếp cận, đánh giá, phân tích, cung cấp thông tin và ra quyết định dựa vào thông tin, họ cũng sẽ có năng lực kiểm chứng tin giả, tránh xa các hành vi quấy rối, phát ngôn thù ghét hay bắt nạt người khác trên mạng.

Hóa giải văn hóa tiêu cực không chỉ dừng lại ở việc phản ánh hay phê phán hiện thực, mà quan trọng hơn là khả năng kiến tạo chủ động và cải tạo xã hội của báo chí. Khi mỗi nhà báo đều nỗ lực hướng tới sự thật, công bằng và nhân văn, báo chí sẽ thực sự trở thành nguồn lực nội sinh, thúc đẩy sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên số./.

Vũ Thanh Vân