Đinh vị vai trò doanh nghiệp nhà nước trong bối cảnh mới
Doanh nghiệp nhà nước, với tư cách bộ phận nòng cốt của kinh tế nhà nước, luôn giữ vị trí trọng yếu trong các ngành xương sống của nền kinh tế. Trong thời gian tới, khi đất nước bước vào kỷ nguyên mới, doanh nghiệp nhà nước cần khẳng định vai trò của mình, xứng đáng là chủ thể trong kiến tạo tự chủ chiến lược quốc gia.
Yêu cầu đặt ra cho doanh nghiệp nhà nước trong kỷ nguyên mới
Ở Việt Nam, doanh nghiệp nhà nước (DNNN) có vị trí, vai trò đặc biệt quan trọng, điều này đã được khẳng định cả về lý luận và thực tiễn. Các DNNN vừa là chủ thể kinh doanh, vừa là lực lượng kinh tế nòng cốt do Nhà nước sử dụng trong tác động tham gia vào các hoạt động kinh tế.
Là chủ thể kinh doanh, các DNNN phải thực hiện hạch toán kinh tế, tự chủ về tài chính, hoạt động có hiệu quả để bảo đảm quá trình tái sản xuất mở rộng, bảo đảm gia tăng nguồn lực kinh tế mà Nhà nước đã đầu tư cho các doanh nghiệp này.
Là lực lượng tham gia vào các hoạt động kinh tế như một công cụ của Nhà nước, các DNNN phải góp phần tạo ra sự ổn định kinh tế - xã hội, giúp Nhà nước đạt được các mục tiêu kinh tế, chính trị, xã hội.
Những năm qua, các DNNN đã đảm nhận vai trò “xương sống” ở nhiều lĩnh vực quan trọng của nền kinh tế, giúp Nhà nước bảo đảm an ninh năng lượng, an ninh lương thực, thông suốt giao thông vận tải...
Đây là những công cụ điều tiết quan trọng để Nhà nước thực thi vai trò định hướng, can thiệp vào nền kinh tế khi cần thiết, bảo vệ đất nước, người dân khỏi những biến động tiêu cực của thị trường và thiên tai, và trong bối cảnh biến động toàn cầu ngày càng phức tạp, đồng thời bảo đảm độc lập, tự chủ cho nền kinh tế.
Với mục tiêu đưa Việt Nam trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045, nhất là về bảo đảm tự chủ kinh tế, ổn định vĩ mô và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, đòi hỏi Việt Nam phải sở hữu năng lực tự chủ kinh tế ở mức độ cao. Nghị quyết số 79-NQ/TW, của Bộ Chính trị, “Về phát triển kinh tế nhà nước” chính là “chìa khóa” để có một khu vực kinh tế nhà nước mạnh giúp nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, bảo bảo sự phát triển của Việt Nam được xây dựng trên nội lực vững chắc, đủ khả năng tự quyết định vận mệnh kinh tế của chính mình.
Với vai trò là lực lượng nòng cốt của kinh tế nhà nước - thành phần chủ đạo trong nền kinh tế nhiều thành phần - DNNN chính là chủ thể quan trọng trong tiến trình này.
Định vị vai trò doanh nghiệp nhà nước trong bối cảnh mới
Bối cảnh, tình hình mới, đặc biệt cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư cũng như việc Việt Nam tham gia các hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới..., đặt ra nhiều vấn đề mới cho DNNN.
Trong đó, DNNN cần xác định hướng ưu tiên phát triển các ngành mang tính chất nền tảng, dẫn dắt, tạo động lực phát triển cho đất nước, đồng thời phải nhận diện đúng về hoạt động kinh doanh của Nhà nước, phải bình đẳng trước pháp luật, với các thành phần kinh tế khác.
Với những định hướng và yêu cầu trên, vai trò của DNNN cần được thể hiện rõ ở những khía cạnh sau:
Thứ nhất, vai trò định hướng, dẫn dắt. Doanh nghiệp nhà nước định hướng và dẫn dắt nền kinh tế bằng cách là lực lượng nòng cốt, tiên phong trong đổi mới; thực hiện các dự án chiến lược, đòi hỏi vốn lớn, rủi ro cao.
Trước yêu cầu của kỷ nguyên phát triển mới, DNNN cần đi đầu trong các ngành công nghệ mới, hiện đại, các ngành tạo động lực tăng trưởng mới như kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, kinh tế tri thức. Khi năng lực cạnh tranh ngành tăng lên, DNNN rút dần nhường chỗ cho khu vực tư nhân.
Thứ hai, vai trò kết nối, lan tỏa. Doanh nghiệp nhà nước có vai trò kết nối, lan tỏa khi dẫn dắt thị trường, tạo động lực phát triển cho các thành phần kinh tế khác. Trong bối cảnh hiện nay, trong lĩnh vực hoạt động của mình, DNNN cần tạo ra hiệu ứng lan tỏa tích cực cho toàn bộ hệ thống doanh nghiệp, hỗ trợ khu vực tư nhân phát triển và góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững.
DNNN cũng cần tiên phong trong nâng cao giá trị thương hiệu quốc gia, kết nối các lĩnh vực trong nền kinh tế cùng phát triển vì lợi ích quốc gia, dân tộc.
Thứ ba, vai trò ổn định kinh tế vĩ mô, bảo đảm an ninh kinh tế và an ninh nhiều lĩnh vực khác. Trong một số trường hợp, DNNN giữ vai trò điều tiết thị trường thông qua cung cấp hàng hóa, dịch vụ thiết yếu khi các doanh nghiệp khác chưa sẵn sàng hoặc không thể đảm nhận. Hiện nay, trong một thế giới biến đổi khó lường, vai trò này càng cần được coi trọng.
Thứ tư, đầu tư cần vốn lớn, lâu thu hồi, đầu tư mạo hiểm. Doanh nghiệp nhà nước có khả năng chấp nhận rủi ro cao hơn và thời gian thu hồi vốn dài hơn so với doanh nghiệp tư nhân, vì vậy có thể thực hiện các dự án có tính chiến lược, cần cho xã hội, như các dự án thuộc về kết cấu hạ tầng, mà không quá lo lắng về lợi nhuận ngay lập tức.
Đặc biệt, để khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo là động lực quan trọng, rất cần DNNN đầu tư vào các lĩnh vực công nghệ cao, khoa học - kỹ thuật mới nhưng có độ rủi ro, hoặc các ngành công nghiệp mũi nhọn mà các doanh nghiệp tư nhân chưa có đủ năng lực hoặc động lực để tham gia.
Thứ năm, đầu tư vào những vùng sâu, vùng xa, vùng khó khăn. Để có sự phát triển bền vững và bao trùm, việc đầu tư vào các vùng sâu, vùng xa, khó khăn giúp phát triển kết cấu hạ tầng, tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân và thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng, miền là cần thiết, điều mà các doanh nghiệp tư nhân không muốn làm vì lợi nhuận thấp.
Để bảo đảm vai trò của DNNN được định vị trong bối cảnh mới, cần xác định DNNN theo hướng ưu tiên phát triển các ngành mang tính chất nền tảng, dẫn dắt, tạo động lực phát triển cho đất nước, nhận diện đúng về hoạt động kinh doanh của Nhà nước, ở đây Nhà nước được hiểu là chủ thể trên thị trường, bình đẳng trước pháp luật, đồng thời cần giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa nhiệm vụ sản xuất, kinh doanh với nhiệm vụ công ích, chính trị, đặt hàng, làm sao để tạo được véc-tơ đồng chiều.
Cùng với Nghị quyết số 79-NQ/TW, trước đó Quốc hội thông qua Luật số 68/2025/QH15, Luật Quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp, có hiệu lực từ ngày 1-8-2025, đã tháo gỡ nhiều rào cản, điểm nghẽn cho phát triển khu vực DNNN.
Luật có nhiều điểm mới, trong đó, thay vì “quản lý theo quy trình” thì nay “quản lý theo kết quả đầu ra”. Việc đánh giá DNNN cũng được tách ra, giữa nhiệm vụ chính trị và hoạt động thuần thị trường.
Đồng thời, tách bạch giữa chức năng quản lý nhà nước và quản trị doanh nghiệp (doanh nghiệp được tự chủ, quyết định nhiều vấn đề hơn). Đây là tiền đề để tạo sân chơi bình đẳng, nâng cao năng lực cạnh tranh cho DNNN, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh cho nền kinh tế./.