Đổi mới quản trị doanh nghiệp nhà nước trong giai đoạn phát triển mới

Những bước tiến mới trong quản trị doanh nghiệp nhà nước

Điểm nhấn “thể chế”: Luật Quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại DNNN (Luật 68/2025); Nghị quyết số 79/NQ-TW, ngày 6-1-2026, của Bộ Chính trị, “Về phát triển kinh tế nhà nước” là những điểm nhấn nổi bật góp phần tạo bước tiến mới cho quản trị DNNN như tăng cường phân cấp, phân quyền, tạo nhiều điều kiện cho DN tự quyết trong quá trình hoạt động sản xuất, kinh doanh góp phần khơi thông nguồn lực cho DNNN.

Thông tư 68/TT-BTC với những quy định bắt buộc cung cấp thông tin bằng Tiếng Anh đối với DN niêm yết theo lộ trình đến năm 2028 đã và đang góp phần cải thiện khả năng tiếp cận thông tin của nhà đầu tư nước ngoài, nâng cao tính minh bạch và tăng sức hấp dẫn của thị trường Việt Nam.

Hoạt động giám sát, đánh giá hiệu quả DNNN theo Quyết định số 365/2025/NĐ-CP, ngày 31-12-2025 kỳ vọng sẽ đổi mới mạnh mẽ theo hướng “hậu kiểm, tổng thể”, không chỉ dựa vào kết quả kinh doanh mà tổng hòa các yếu tố đòn bẩy tài chính, năng lực quản trị, mức độ hoàn thành nhiệm vụ được giao, đồng thời gắn với trách nhiệm cá nhân người đứng đầu.

Chủ động áp dụng các thông lệ quản trị tốt theo nguyên tắc của Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD), chú trọng quản trị bền vững: theo báo cáo quản trị công ty cho DN niêm yết Việt Nam 2025 (VLCA 2025) và báo cáo Thẻ điểm quản trị công ty ASEAN 2024, điểm trung bình quản trị DN Việt Nam tăng khá mạnh từ 36,8 điểm (năm 2018) lên 60,2/130 điểm (năm 2024).

Khối DNNN niêm yết tiên phong thực hiện tốt 3/6 nguyên tắc quản trị của OECD^([2]) đó là bảo đảm quyền và đối xử công bằng với cổ đông (thông qua tổ chức đại hội cổ đông thường niên; bảo đảm quyền biểu quyết và chi trả cổ tức đúng hạn; ứng dụng công nghệ bỏ phiếu trực tuyến - Evoting); công bố thông tin và minh bạch (kiểm toán báo cáo tài chính hằng năm bởi các tổ chức kiểm toán uy tín; công bố thông tin bằng tiếng Anh, áp dụng các chuẩn mực công bố thông tin quốc tế, như OECD, GRI, ISSB, SASB...).

Nguyên tắc mới của OECD về tính bền vững và khả năng chống chịu cũng được nhiều DNNN chú trọng thông qua công bố báo cáo phát triển bền vững riêng (không gộp chung với báo cáo thường niên), tích hợp bộ tiêu chuẩn đo lường phát triển bền vững (ESG) vào chiến lược kinh doanh, xây dựng chiến lược hoặc các chỉ số đo lường phát thải khí nhà kính, công bố mục tiêu và báo cáo kết quả định lượng về phát triển bền vững..., tạo lợi thế thu hút dòng vốn xanh, bền vững cao hơn so với khối DN tư nhân.

Một số DNNN được vinh danh về tiến bộ trong quản trị DN, như Ngân hàng Thương mại cổ phẩn Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank), Công ty Cổ phần - Tổng công ty Phân bón Dầu khí Cà Mau (PVCFC), Tổng Công ty cổ phần Tái bảo hiểm Quốc gia Việt Nam (VINARE) thuộc Top 5 DN niêm yết quản trị thông minh nhất của ASEAN (ACGS 2024).

Với mối quan hệ “tỷ lệ thuận”, những bước tiến trong quản trị DN góp phần nâng cao hiệu quả kinh doanh, vị thế của các DNNN. Các DNNN có chất lượng quản trị tốt cũng là các DN được vinh danh trong Top 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á; Vietcombank dẫn đầu về lợi nhuận trong ngành ngân hàng; PVCFC thuộc nhóm dẫn đầu về tỷ lệ sinh lời ROE (tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu), ROA (tỷ suất sinh lợi trên tổng tài sản) trong ngành phân bón; Tổng Công ty Cổ phần Vận tải Dầu khí (PV Trans) đạt tỷ lệ ROE, ROA ấn tượng nhờ nâng cấp đội tàu theo tiêu chuẩn quốc tế, tối ưu hóa chi phí vận hành; Tổng Công ty Cổ phần Khoan và Dịch vụ khoan Dầu khí (Pvdrilling) vượt 98% kế hoạch lợi nhuận năm 2025 nhờ nâng cao hiệu suất giàn khoan.

Tập đoàn Bảo Việt hoàn thành 105% kế hoạch lợi nhuận; duy trì vị thế là tập đoàn tài chính - bảo hiểm hàng đầu Việt Nam; Tổng Công ty cổ phần Công trình (Viettel Construction) đạt doanh thu kỷ lục 1 tỷ USD, hoàn thành 101% kế hoạch lợi nhuận năm 2025.

Vai trò của hội đồng quản trị được cải thiện khá rõ nét: nhiều DNNN thành lập các ủy ban chuyên trách (ủy ban quản lý rủi ro, ủy ban kiểm toán, ủy ban chiến lược và phát triển, ủy ban nhân sự; ủy ban công nghệ...); tổ chức các cuộc họp hội đồng quản trị định kỳ; các chương trình đào tạo về quản trị DN cho thành viên hội đồng quản trị góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả giám sát của hội đồng quản trị.

Tăng cường ứng dụng công nghệ: nhiều DNNN (đặc biệt trong lĩnh vực năng lượng, dầu khí, ngân hàng) đang tiên phong triển khai phần mềm hoạch định nguồn lực doanh nghiệp (ERP) giúp quản lý dữ liệu tập trung theo thời gian thực giúp tăng khả năng ra quyết định dựa trên dữ liệu (data - driven strategy); chuẩn hóa và tự động quy trình giúp giảm 30 - 50% thời gian và chi phí xử lý thủ tục hành chính; hệ thống cảnh báo rủi ro tự động giúp phản ứng nhanh với biến động thị trường, xử lý kịp thời các sai phạm, nguy cơ rủi ro tiềm ẩn.

Một số thách thức đặt ra

Mức độ thực hành quản trị DN vẫn có khoảng cách khá lớn so với khu vực và thế giới: xếp hạng và điểm số quản trị DN Việt Nam vẫn xếp ở mức thấp nhất ASEAN-6^([3]). Theo ACGS 2024, điểm trung bình của DN Việt Nam vẫn thấp hơn đáng kể điểm trung bình khu vực (75 điểm); không có DNNN nào lọt vào Top 250 DN ASEAN-Assets.

Hiện mới có khoảng 10 - 15% số DNNN, chủ yếu DNNN niêm yết và thuộc Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC), thực hành quản trị DN theo nguyên tắc của OECD và công bố báo cáo phát triển bền vững riêng biệt; nhiều DNNN mới chỉ ở mức “tuân thủ tối thiểu” thay vì chủ động vượt trên tuân thủ, áp dụng các “thông lệ tốt tự nguyện”; vẫn còn hạn chế về chất lượng và thời hạn công bố thông tin bằng tiếng Anh, việc thông tin về chính sách và thù lao của hội đồng quản trị và ban điều hành chưa đầy đủ.

Tỷ lệ sở hữu nhà nước trong các DN niêm yết có vốn nhà nước còn cao, mức độ độc lập của hội đồng quản trị còn hạn chế: sự tham gia của Nhà nước với vai trò cổ đông vẫn khá cao (lên tới 65 - 70% cả trong các lĩnh vực không thiết yếu) trong khi tỷ trọng sở hữu của các tổ chức, các quỹ đầu tư chuyên nghiệp còn thấp một phần do những khó khăn, chậm trễ trong cổ phần hóa và thoái vốn như đà phục hồi chậm của kinh tế thế giới; thị trường tài chính biến động, rủi ro, các vướng mắc về pháp lý, đất đai, tài chính, còn tâm lý e ngại, chưa quyết liệt... (năm 2023 - 2025 không có DNNN nào thực hiện cổ phần hóa).

Chưa tách bạch chức năng quản lý nhà nước và chức năng chủ sở hữu khiến mức độ độc lập, trách nhiệm của hội đồng quản trị còn hạn chế: theo Ngân hàng thế giới (WB), quyền đại diện chủ sở hữu DNNN đang nằm rải rác ở 49 bộ, ngành, địa phương và SCIC (hiện quản lý 112/866 DNNN).

Việc thiếu một cơ quan đại diện chủ sở hữu đủ mạnh, như Trung Quốc, Hàn Quốc, Singapore khiến cho việc ra quyết định đầu tư chậm trễ, chất lượng, hiệu quả sản xuất, kinh doanh của DNNN chưa tương xứng với nguồn lực nắm (hệ số sử dụng vốn - ICOR - của khu vực DNNN còn ở mức cao; tốc độ tăng trưởng doanh thu và lợi nhuận thấp nhất trong 3 khu vực DN; gần 20% số DNNN báo lỗ, nhiều DN thua lỗ kéo dài, mất an toàn về tài chính; vai trò dẫn dắt, tạo động lực DN thuộc các thành phần kinh tế khác chưa đạt kỳ vọng...).

Việc bổ nhiệm thành viên hội đồng quản trị còn có sự can thiệp hành chính của đơn vị chủ quản; tỷ lệ thành viên hội đồng quản trị độc lập tại các DNNN còn thấp; làm giảm khách quan, khả năng tự quyết của DN; thiếu sự phản biện khách quan khi có sự xung đột giữa mục tiêu kinh doanh và các nhiệm vụ chính trị; mức độ lồng ghép quản trị bền vững vào hoạt động của hội đồng quản trị còn hạn chế.

Đây là nguyên nhân khiến điểm số “trách nhiệm của hội đồng quản trị” chỉ đạt 18,9 điểm, thấp nhất trong ASEAN và mức độ đáp ứng so với điểm tối đa thấp nhất trong 4 cấu phần của ACGS 2024 (chỉ 47,3%).

Chế độ lương thưởng chưa thực sự đổi mới, hấp dẫn: dù quản trị đang dần tiệm cận theo chuẩn quốc tế, nhưng chế độ lương thưởng cho lãnh đạo DNNN vẫn bị khống chế bởi các khung quy định của Nhà nước khiến việc thu hút, giữ chân nhân tài, nguồn nhân lực chất lượng cao (đặc biệt CEO/chuyên gia quốc tế).

Giải pháp trọng tâm trong giai đoạn mới

Để đạt mục tiêu phát triển DNNN hiệu quả, bền vững, đồng thời giữ vững vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước, một số giải pháp trọng tâm cần chú trọng như sau:

Thứ nhất, tách bạch chức năng quản lý nhà nước với chức năng chủ sở hữu: Cùng với đẩy mạnh cổ phần hóa, thoái vốn, xử lý triệt để DNNN yếu kém, cần đẩy mạnh việc tập trung quyền sở hữu nhà nước về một đầu mối SCIC.

Đồng thời, xây dựng cơ chế thử nghiệm mô hình Quỹ đầu tư Chính phủ cho SCIC trong giai đoạn 2026 - 2030, tăng năng lực cho SCIC tiến tới vận hành mô hình quỹ đầu tư quốc gia chuyên nghiệp, hiệu quả trong dài hạn.

Thứ hai, thực hiện tốt quản trị DN theo Bộ nguyên tắc Quản trị công ty Việt Nam (VNCG Code 2026): các bộ, ngành chủ quản, SCIC chú trọng phối hợp tuyên truyền phổ biến, hướng dẫn các DNNN áp dụng các nguyên tắc của VNCG Code 2026 gắn với đánh giá định kỳ (6 tháng/năm) về kết quả, vướng mắc và giải pháp tháo gỡ.

Trong đó, chú trọng các trụ cột mà DNNN còn yếu, như trách nhiệm của hội đồng quản trị; tính bền vững và khả năng chống chịu; quản trị rủi ro.

Việc thực hiện tốt bộ nguyên tắc VNCG Code 2026 sẽ góp phần tăng tỷ lệ DNNN thực hiện quản trị theo thông lệ quốc tế, hướng tới mục tiêu của Nghị quyết số 79/NQ-TW là đến năm 2030, 100% số DNNN thực hiện quản trị doanh nghiệp hiện đại trên nền tảng số; 100% tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước áp dụng nguyên tắc quản trị của OECD.

Thứ ba, xây dựng cơ chế lương cạnh tranh: nghiên cứu cơ chế cho phép DNNN tự chủ, linh hoạt trong thực hiện cơ chế lương gắn với hiệu quả hoạt động, tạo động lực để nâng cao năng suất lao động; thu hút, giữ chân người lao động có trình độ cao, chuyên gia trong các lĩnh vực then chốt công nghệ tài chính (fintech), ngân hàng số, dữ liệu lớn (big data), bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), an ninh mạng...

Thứ tư, thay đổi cơ chế bổ nhiệm lãnh đạo cấp cao trong DNNN: xem xét áp dụng thí điểm cơ chế thi tuyển, thuê giám đốc/tổng giám đốc/CEO tại các doanh nghiệp nhà nước và áp dụng bổ nhiệm có thời hạn dựa trên kết quả KPI...

Giải pháp này cùng với việc tách bạch chức năng quản lý nhà nước với chức năng chủ sở hữu sẽ góp phần giảm bớt can thiệp hành chính trong quản trị điều hành DN, nâng cao hiệu quả kinh doanh của DNNN.

Thứ năm, tăng cường ứng dụng công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực: coi việc đầu tư nghiên cứu và phát triển (R&D), phát triển các phần mềm quản lý hiện đại là khoản đầu tư chiến lược, từ đó giúp cải thiện năng lực quản trị DN nhanh hơn và tốt hơn.

Cùng với đó, tăng ngân sách cho đào tạo nhân lực (đặc biệt kỹ năng số và ngoại ngữ), nâng cao năng lực công bố thông tin theo chuẩn mực quốc tế, cải thiện nguyên tắc “đối xử công bằng với cổ đông” và tăng sức hấp dẫn của DN với nhà đầu tư/nhà đầu tư chiến lược nước ngoài./.

^[1] Theo OECD (2023): quản trị doanh nghiệp bao gồm một tập hợp các mối quan hệ giữa ban điều hành, hội đồng quản trị, cổ đông của doanh nghiệp và các bên có lợi ích liên quan khác. Quản trị công ty cũng thiết lập cơ cấu và hệ thống giúp định hướng công ty và xây dựng mục tiêu của công ty, xác định phương tiện để đạt được các mục tiêu đó, và giám sát hiệu quả thực hiện mục tiêu.

^[2] Sáu nguyên tắc quản trị cốt lõi - bộ nguyên tắc Quản trị Công ty G20/OECD 2023 - đó là: bảo đảm cơ sở cho một khuôn khổ quản trị công ty hiệu quả; quyền và đối xử công bằng với cổ đông và các chức năng sở hữu cơ bản; các nhà đầu tư tổ chức, thị trường chứng khoán và các trung gian khác; công bố thông tin và minh bạch; trách nhiệm của hội đồng quản trị; tính bền vững và khả năng chống chịu.

^[3] Gồm Singapore, Thái Lan, Malaysia, Philippines, Indonesia và Việt Nam.

Nguyễn Thị Thu Trang, ThS, Viện Nghiên cứu kinh tế BIDV