“Điểm tựa chiến lược” trong mô hình tăng trưởng mới

Định vị lại kinh tế nhà nước trong mô hình tăng trưởng mới

Sau 4 thập niên đổi mới, nền kinh tế Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, duy trì tốc độ tăng trưởng khá cao và từng bước nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu. Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào mở rộng vốn đầu tư, khai thác tài nguyên và lao động chi phí thấp đang dần bộc lộ những giới hạn rõ rệt.

Khi dư địa của các yếu tố này ngày càng thu hẹp, yêu cầu chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số trở thành xu thế tất yếu.

Trong bối cảnh cạnh tranh kinh tế và công nghệ toàn cầu ngày càng gay gắt, nhiều quốc gia đang tăng cường vai trò của nhà nước trong các lĩnh vực chiến lược như năng lượng, hạ tầng số, công nghiệp công nghệ cao và các chuỗi cung ứng trọng yếu...

Điều này cho thấy trong nền kinh tế thị trường hiện đại, nhà nước không thu hẹp vai trò tuyệt đối mà định vị lại vai trò để tập trung vào những lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược đối với năng lực cạnh tranh quốc gia.

Ở Việt Nam, Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị thể hiện rõ định hướng đó. Nghị quyết khẳng định kinh tế nhà nước là thành phần quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, giữ vai trò chủ đạo trong việc bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô, các cân đối lớn của nền kinh tế và định hướng phát triển lâu dài của đất nước.

Điểm mới quan trọng của Nghị quyết số 79-NQ/TW là yêu cầu đổi mới nội hàm của vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước. Theo đó, vai trò chủ đạo không còn được hiểu chủ yếu ở quy mô nguồn lực hay số lượng doanh nghiệp, mà thể hiện ở khả năng dẫn dắt, định hướng và tạo nền tảng cho sự phát triển của toàn bộ nền kinh tế, đặc biệt trong các lĩnh vực chiến lược và hạ tầng thiết yếu.

Trong bối cảnh đó, việc định vị lại kinh tế nhà nước theo tinh thần Nghị quyết số 79-NQ/TW không chỉ là yêu cầu nội tại của quá trình đổi mới mô hình tăng trưởng, mà còn là lựa chọn chiến lược nhằm nâng cao năng lực tự chủ và sức chống chịu của nền kinh tế Việt Nam trước những biến động toàn cầu.

Kinh tế nhà nước - “điểm tựa chiến lược” của nền kinh tế

Từ thực tiễn phát triển nền kinh tế, có thể thấy kinh tế nhà nước vẫn giữ vai trò nòng cốt trong nhiều lĩnh vực then chốt của nền kinh tế, đặc biệt là các ngành hạ tầng và năng lượng, bảo đảm các cân đối lớn và các lĩnh vực chiến lược của nền kinh tế.

Bảng 1: Khu vực kinh tế nhà nước trong nền kinh tế Việt Nam

Nguồn: Tổng hợp từ Cục Thống kê (Niên giám thống kê Việt Nam), Bộ Tài chính và các báo cáo về doanh nghiệp nhà nước trên Cổng Thông tin điện tử Chính phủ

Những con số trên cho thấy kinh tế nhà nước không chỉ giữ vai trò quan trọng trong tạo lập nguồn lực tài chính cho Nhà nước, mà còn nắm giữ nhiều hạ tầng chiến lược của nền kinh tế. Đây chính là nền tảng để khu vực kinh tế nhà nước thực hiện vai trò “điểm tựa chiến lược” trong mô hình tăng trưởng mới.

Trong nhiều thời điểm khó khăn của nền kinh tế, khu vực này còn đóng vai trò “bộ ổn định” thông qua việc bảo đảm an ninh năng lượng, ổn định thị trường và duy trì các cân đối vĩ mô quan trọng.

Bảng 2: Một số doanh nghiệp nhà nước tiêu biểu của Việt Nam

Nguồn: Tổng hợp từ báo cáo của các doanh nghiệp và Bộ Công Thương

Những doanh nghiệp này không chỉ đóng góp lớn cho ngân sách nhà nước, mà còn giữ vai trò nền tảng trong các lĩnh vực hạ tầng và công nghệ chiến lược. Trong lĩnh vực năng lượng, các tập đoàn nhà nước như EVN và PVN giữ vai trò nòng cốt trong bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Trong lĩnh vực viễn thông và công nghệ số, Viettel đã trở thành một trong những doanh nghiệp công nghệ lớn của khu vực, đóng vai trò quan trọng trong phát triển hạ tầng số và chuyển đổi số quốc gia. Những trường hợp này cho thấy khi được trao mục tiêu chiến lược rõ ràng và cơ chế phù hợp, doanh nghiệp nhà nước hoàn toàn có thể trở thành lực lượng tiên phong trong các lĩnh vực nền tảng của nền kinh tế.

Đây chính là những “trụ cột doanh nghiệp” bảo đảm vận hành ổn định của nền kinh tế và tạo nền tảng cho quá trình chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng mới.

Tuy nhiên, nhìn tổng thể, khu vực kinh tế nhà nước vẫn còn một số hạn chế. Hiệu quả hoạt động của một số doanh nghiệp chưa tương xứng với nguồn lực nắm giữ; năng lực quản trị và sức cạnh tranh của một bộ phận doanh nghiệp còn hạn chế; cơ chế quản lý và sử dụng nguồn lực nhà nước cần tiếp tục đổi mới...

Điều quan trọng là vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước không thể được đo bằng quy mô nguồn lực hay số lượng doanh nghiệp. Vai trò đó chỉ thực sự có ý nghĩa khi khu vực này nắm giữ và vận hành hiệu quả những điểm tựa chiến lược của nền kinh tế: các hạ tầng thiết yếu, các ngành công nghệ nền tảng, các nguồn lực tài chính chủ lực và các lĩnh vực gắn với an ninh kinh tế quốc gia.

Khi những điểm tựa này được vận hành hiệu quả, kinh tế nhà nước sẽ tạo ra hiệu ứng lan tỏa đối với toàn bộ nền kinh tế. Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị đã mở ra định hướng chiến lược mới đối với phát triển kinh tế nhà nước trong giai đoạn tới.

Phát huy vai trò dẫn dắt của kinh tế nhà nước trong mô hình tăng trưởng mới

Trong kỷ nguyên kinh tế số và chuyển đổi xanh, kinh tế nhà nước không chỉ giữ vai trò ổn định kinh tế vĩ mô mà còn phải trở thành lực lượng mở đường cho những lĩnh vực chiến lược mà khu vực tư nhân chưa đủ khả năng đầu tư hoặc chưa sẵn sàng tham gia.

Chính từ những lĩnh vực này, các động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế sẽ được hình thành. Việc phát huy vai trò của kinh tế nhà nước theo tinh thần Nghị quyết số 79-NQ/TW sẽ góp phần củng cố nền tảng ổn định kinh tế vĩ mô, đồng thời tạo động lực quan trọng để Việt Nam hình thành mô hình tăng trưởng mới dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Trên cơ sở nhận diện những giới hạn của mô hình tăng trưởng hiện hành, việc phát huy vai trò của kinh tế nhà nước cần gắn với các động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế, đặc biệt là chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và phát triển các ngành công nghiệp chiến lược. Để làm được điều này, cần:

Một là, kinh tế nhà nước cần đi đầu trong phát triển các hạ tầng nền tảng của nền kinh tế số như hạ tầng viễn thông, dữ liệu và các nền tảng công nghệ quốc gia. Đây là những lĩnh vực có chi phí đầu tư lớn, rủi ro cao và đòi hỏi tầm nhìn dài hạn, do đó cần sự dẫn dắt của Nhà nước.

Hai là, khu vực kinh tế nhà nước cần đóng vai trò mở đường trong quá trình chuyển đổi sang mô hình phát triển xanh. Các lĩnh vực như năng lượng tái tạo, hạ tầng năng lượng, công nghệ môi trường và kinh tế tuần hoàn đòi hỏi nguồn lực đầu tư lớn và khả năng điều phối ở tầm quốc gia.

Ba là, kinh tế nhà nước cần trở thành lực lượng nòng cốt trong phát triển các ngành công nghiệp chiến lược và công nghệ lõi, góp phần nâng cao năng lực tự chủ của nền kinh tế./.

Khánh Nguyên