Bước leo thang nghiêm trọng và những tác động sâu rộng
Cuộc tấn công quân sự phối hợp giữa Mỹ và Israel nhằm vào Iran đã đánh dấu một bước leo thang nghiêm trọng trong cục diện khu vực Trung Đông, xuất phát từ những căng thẳng kéo dài liên quan đến chương trình hạt nhân, cạnh tranh địa - chính trị và xung đột ủy nhiệm giữa các bên. Không chỉ làm gia tăng nguy cơ chiến tranh khu vực, các hành động quân sự này còn tác động sâu rộng đến thị trường năng lượng, kinh tế toàn cầu và trật tự chính trị quốc tế.
Mục tiêu cuộc tấn công của Mỹ và Israel
Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố cuộc tấn công nhằm vào Iran hướng tới mục tiêu phá hủy cơ sở hạ tầng hạt nhân và chương trình tên lửa của Tehran, đồng thời gây sức ép buộc Iran chấm dứt hỗ trợ đối với các lực lượng vũ trang trong khu vực, như Hezbollah, Hamas, Houthi và một số tổ chức Hồi giáo khác tại Trung Đông.
Tuy nhiên, nhiều chuyên gia và giới quan sát cho rằng mục tiêu chiến lược của Mỹ và Israel có thể vượt ra ngoài các tuyên bố chính thức, theo hướng làm suy kiệt hệ thống lãnh đạo của nước này nhằm thúc đẩy thay đổi chế độ tại Iran. Một số nguồn phân tích thậm chí nêu nhận định rằng ngay trong những ngày đầu của chiến dịch, các đòn không kích đã nhắm vào lãnh đạo cấp cao của Iran, làm gia tăng suy đoán về kịch bản “đánh vào trung tâm quyền lực”.
Do vậy, việc Tổng thống D. Trump kêu gọi người dân Iran “tự định đoạt tương lai”, cùng những thông tin về khả năng hậu thuẫn lực lượng đối lập, càng khiến tranh luận về mục tiêu thực sự của chiến dịch trở nên gay gắt.
Đây được xem là quyết định táo bạo trong chính sách đối ngoại của Tổng thống D. Trump ở nhiệm kỳ thứ hai (từ tháng 1-2025 đến nay). Đáng chú ý, cuộc tấn công được phát động ngay sau khi kết thúc vòng đàm phán thứ 3 giữa Mỹ và Iran tại thành phố Geneva (Thụy Sĩ), khiến nhiều ý kiến cho rằng lập luận “ngăn chặn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân” có thể chỉ là phần bề nổi, trong khi các tính toán chiến lược khác mới là động lực then chốt.
Ở góc độ chính trị nội bộ Mỹ, một số nhà phân tích nhận định quyết định tấn công Iran có thể nhằm dịch chuyển trọng tâm chú ý của dư luận khỏi những sức ép trong nước, như thất nghiệp, lạm phát và chi phí sinh hoạt gia tăng. Bên cạnh đó, các diễn biến pháp lý và chính trị bất lợi, bao gồm tranh cãi xung quanh tính hợp pháp của một số chính sách của Tổng thống D. Trump, các động thái đối đầu đảng phái của Mỹ được cho là làm gia tăng bất ổn nội tại.
Trong bối cảnh đó, việc triển khai chiến dịch tấn công quân sự vào Iran được đánh giá là có thể tạo hiệu ứng tập hợp lực lượng, giúp Tổng thống D. Trump cải thiện tỷ lệ ủng hộ trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ dự kiến vào tháng 11-2026. Theo kết quả thăm dò của Cơ quan khảo sát dư luận Reuters - Ipsos do Hãng Thông tấn quốc tế Reuters và Công ty nghiên cứu thị trường toàn cầu Ipsos thực hiện (tháng 11-2025), tỷ lệ ủng hộ Tổng thống D. Trump giảm xuống 38% - mức thấp đáng chú ý trong giai đoạn này.
Về phía Israel, Thủ tướng B. Netanyahu được cho là chịu áp lực kép. Một mặt, các mục tiêu đề ra trong chiến dịch quân sự tại Dải Gaza (từ năm 2023) như giải cứu con tin và triệt phá Hamas đến nay vẫn gây tranh cãi về mức độ đạt được; mặt khác, Thủ tướng B. Netanyahu tiếp tục đối diện các thách thức pháp lý liên quan những cáo buộc tham nhũng và lạm dụng lòng tin. Trong bối cảnh đó, mở rộng xung đột sang hướng Iran có thể được xem như cách tái định hình nghị trình an ninh, chuyển hướng dư luận và củng cố hình ảnh “lãnh đạo thời chiến”.
Phá vỡ nỗ lực ngoại giao
Cuộc tấn công đã diễn ra trước thời hạn tối hậu thư của Tổng thống D. Trump kết thúc (ngày 6-3-2026) và ngay sau khi kết thúc vòng đàm phán thứ 3 giữa Mỹ và Iran tại thành phố Geneva (Thụy Sĩ) dưới vai trò trung gian hòa giải của Oman. Thời điểm đó, không chỉ Ngoại trưởng Oman Badr Al-Busaidi - người trực tiếp tham gia trung gian hòa giải - cho biết, các cuộc đàm phán đã đạt được “những tiến bộ lớn, quan trọng và chưa từng có”, có thể tạo cơ sở cho một thỏa thuận công bằng và bền vững hơn, góp phần bảo đảm tính chất hòa bình của chương trình hạt nhân của Iran; mà còn cả Phó Tổng thống Mỹ JD Vance cũng đánh giá cao nỗ lực của Oman, cho rằng vai trò trung gian đã góp phần gia tăng cơ hội hiểu biết lẫn nhau và mở rộng dư địa giải quyết cuộc khủng hoảng hạt nhân Iran thông qua con đường ngoại giao. Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng, trong bối cảnh các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran ghi nhận những tín hiệu tiến triển tích cực, quyết định tấn công Iran của Tổng thống D. Trump đã phá vỡ hy vọng giải quyết vấn đề hạt nhân Iran bằng biện pháp hòa bình, đồng thời đẩy triển vọng ngoại giao vào thế bế tắc.
Hệ quả khôn lường
Cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran gây ra hậu quả nặng nề không chỉ cho khu vực nói riêng và thế giới nói chung, mà còn cho chính Israel và Mỹ. Iran đã tuyên bố khởi động Chiến dịch “True Promise 4” để đáp trả cuộc tấn công của Mỹ và Israel. Một loạt tên lửa của Iran đã được phóng dữ dội vào Israel và các căn cứ quân sự của Mỹ ở Qatar, Kuwait, Jordan, Bahrain và Các Tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE).
Việc Iran đóng cửa eo biển Hormuz - nơi hằng ngày có khoảng 1/5 lượng dầu tiêu thụ và 30% lượng khí đốt của thế giới đi qua - khiến giá dầu tăng vọt 13% (lên đến 75,33 USSD/thùng - mức cao nhất kể từ tháng 6-2025). Bên cạnh đó, việc Công ty Năng lượng nhà nước Qatar (QatarEnergy) ngừng sản xuất khí hóa lỏng, nhà máy lọc dầu lớn nhất Trung Đông - Saudi Aramco của Saudi Arabia đình chỉ một phần hoạt động sau cuộc tấn công của Iran, Houthi phong tỏa đường hàng hải ở Biển Đỏ,... làm cho giá năng lượng và hàng hóa tăng cao hơn nữa, ảnh hưởng tới nền kinh tế toàn cầu.
Các hãng hàng không quốc tế đồng loạt điều chỉnh đường bay, thị trường chứng khoán Trung Đông biến động mạnh. Đối với Iran, thiệt hại hạ tầng quân sự và nguy cơ trừng phạt bổ sung khiến nền kinh tế vốn chịu sức ép kéo dài đứng trước nguy cơ lạm phát gia tăng, suy giảm xuất khẩu năng lượng và chi phí tái thiết lớn, qua đó làm trầm trọng thêm tình trạng bất ổn kinh tế - xã hội trong nước.
Trước sức nóng của cuộc tấn công quân sự, nhiều quốc gia vùng Vịnh triệu tập các cuộc tham vấn khẩn để thống nhất phản ứng chung. Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc cũng mở phiên họp khẩn cấp, cộng đồng quốc tế kêu gọi các bên kiềm chế, ngừng bắn và quay trở lại bàn đàm phán để giải quyết bất đồng bằng biện pháp hòa bình trên cơ sở tôn trọng lợi ích chính đáng của các bên liên quan. Các cuộc biểu tình ủng hộ Iran cũng nổ ra tại Pakistan và Ấn Độ; nhiều quốc gia đồng thời triển khai biện pháp bảo hộ công dân đang sinh sống và làm việc tại Trung Đông. Song chưa xuất hiện tín hiệu đủ thuyết phục cho thấy xung đột có thể sớm khép lại.
Trong thời gian tới, kịch bản đáng lo ngại không chỉ là một đợt bùng phát cường độ cao, mà còn là khả năng xung đột “chuyển pha” sang trạng thái đối đầu kéo dài, từ giao tranh trực tiếp đến các đòn đáp trả, hay chiến tranh ủy nhiệm và hoạt động gây bất ổn dưới ngưỡng chiến tranh tổng lực. Nếu kịch bản này diễn ra, rủi ro chiến lược sẽ trở nên thường trực, làm xói mòn niềm tin vào các cơ chế quản trị khủng hoảng, gia tăng biến động giá năng lượng, đồng thời gây áp lực lên chuỗi cung ứng toàn cầu. Khi đó, “điểm kết thúc” của cuộc xung đột là biến số khó đoán định khiến dự báo trở nên đặc biệt phức tạp./.
| Hội đồng Chủ tịch Đại hội đồng Liên hợp quốc (UNCPGA) ra tuyên bố kêu gọi các bên liên quan trong chiến sự tại Trung Đông hiện nay lập tức giảm leo thang xung đột và chấm dứt các hành động thù địch, đồng thời quay lại bàn đàm phán với sự bảo trợ của Liên hợp quốc. Tuyên bố nhấn mạnh UNCPGA quan ngại sâu sắc về xung đột bùng phát giữa Mỹ và Israel với Iran, đồng thời lên án việc các bên sử dụng vũ lực và coi đây là sự vi phạm nghiêm trọng Hiến chương Liên hợp quốc cũng như luật pháp quốc tế. Hội đồng lo ngại tác động nghiêm trọng của xung đột đối với các nước ở Trung Đông. |