Trung Đông và tác động tới cán cân quyền lực

Điểm giao thoa lợi ích chiến lược

Trung Đông từ lâu không chỉ là khu vực tồn tại nhiều mâu thuẫn về tôn giáo, sắc tộc và chính trị, mà còn là nơi hội tụ các lợi ích chiến lược quan trọng của nhiều quốc gia và trung tâm quyền lực trên thế giới. Các yếu tố như trữ lượng năng lượng lớn, vị trí địa - chiến lược đặc biệt cùng sự hiện diện của nhiều tuyến hàng hải quan trọng khiến khu vực này trở thành một trong những điểm giao thoa lợi ích nổi bật của hệ thống quốc tế. Khi những lợi ích đó va chạm hoặc thiếu các cơ chế điều tiết hiệu quả, nguy cơ bất ổn và xung đột thường gia tăng.

Thực tế lịch sử cho thấy, Trung Đông nhiều lần trở thành tâm điểm của các cuộc khủng hoảng và xung đột có tác động vượt ra ngoài phạm vi khu vực, từ các cuộc chiến Arab - Israel, khủng hoảng dầu mỏ vào những năm 70 của thế kỷ XX, chiến tranh Iran - Iraq giai đoạn 1980 - 1988, đến các cuộc can dự quân sự tại Iraq và Afghanistan trong những năm đầu thế kỷ XXI. Cấu trúc xã hội - chính trị phức hợp, cùng với sự can dự của các tác nhân bên ngoài, khiến bất ổn trở thành một đặc điểm mang tính cấu trúc của khu vực. Điều này lý giải vì sao Trung Đông thường xuyên đứng trước nguy cơ xuất hiện các vòng xoáy căng thẳng mới, dù đôi khi có những giai đoạn tương đối ổn định.

Một trong những nguyên nhân quan trọng khiến Trung Đông giữ vai trò đặc biệt trong địa - chính trị toàn cầu là vị trí của khu vực trong hệ thống năng lượng quốc tế. Eo biển Hormuz, nằm giữa Iran và Oman, được coi là một trong những “điểm nghẽn chiến lược” của thị trường dầu khí toàn cầu khi kết nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương. Bất kỳ gián đoạn nào tại tuyến vận tải này, dù chỉ trong thời gian ngắn, đều có thể gây ra những biến động đáng kể đối với thị trường năng lượng quốc tế.

Chính vì vậy, không chỉ các quốc gia trong khu vực mà nhiều cường quốc bên ngoài như Mỹ, Nga và Trung Quốc cũng có những lợi ích đáng kể tại Trung Đông. Mỹ duy trì sự hiện diện quân sự lâu dài nhằm bảo vệ các đồng minh và lợi ích chiến lược của mình, trong khi Nga và Trung Quốc từng bước mở rộng hợp tác kinh tế, năng lượng và chính trị với các quốc gia trong khu vực, đồng thời gia tăng ảnh hưởng nhằm tạo thế cân bằng trong cấu trúc quyền lực quốc tế. Sự đan xen lợi ích của nhiều chủ thể khiến môi trường địa - chính trị tại Trung Đông ngày càng phức tạp, đồng thời làm gia tăng nguy cơ cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc.

Vòng xoáy chiến tranh

Những căng thẳng tại Trung Đông hiện nay diễn ra trong bối cảnh môi trường an ninh quốc tế đang chịu tác động của nhiều cuộc xung đột và cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc. Xung đột Nga - Ukraina vẫn tiếp diễn, tiếp tục tạo ra những thách thức an ninh đối với châu Âu và trật tự quốc tế. Tại Nam Á, khu vực biên giới Afghanistan - Pakistan cũng ghi nhận nhiều đợt giao tranh căng thẳng, phản ánh những bất ổn dai dẳng trong khu vực. Trong khi đó, xung đột tại Dải Gaza kéo dài từ năm 2023 đến nay vẫn chưa có dấu hiệu chấm dứt hoàn toàn, tiếp tục làm gia tăng những rạn nứt trong cấu trúc an ninh Trung Đông.

Trong bối cảnh đó, căng thẳng giữa Mỹ, Israel và Iran càng làm gia tăng nguy cơ bất ổn trong khu vực. Một số nhà phân tích cho rằng, những diễn biến hiện nay có thể làm gia tăng khả năng lan tỏa của xung đột, đặc biệt khi các điểm nóng khu vực ngày càng có xu hướng liên thông và tác động lẫn nhau. Nhà khoa học chính trị Max Abrahms, Đại học Northeastern, từng cảnh báo, xung đột tại Dải Gaza có thể mở rộng thành một cuộc đối đầu trực tiếp giữa Israel và Iran - kịch bản cho thấy mức độ liên kết giữa các điểm nóng trong khu vực.

Sự gia tăng căng thẳng tại Trung Đông cũng đặt ra nguy cơ lôi kéo sự can dự sâu hơn của các cường quốc bên ngoài. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược toàn cầu gia tăng, những biến động tại khu vực này không còn chỉ giới hạn trong phạm vi quan hệ giữa các quốc gia trực tiếp liên quan, mà còn có thể trở thành một phần của bức tranh cạnh tranh quyền lực rộng lớn hơn. Lịch sử cho thấy, nhiều cuộc xung đột khu vực đã vượt khỏi tầm kiểm soát khi các liên minh quân sự hoặc các cường quốc bên ngoài bị cuốn vào.

Hiện nay, một số quốc gia châu Âu đã tăng cường triển khai lực lượng và phối hợp với Mỹ nhằm bảo đảm an ninh cho các căn cứ quân sự và công dân của mình trong khu vực. Đồng thời, quan hệ Nga - Iran tiếp tục được củng cố thông qua các thỏa thuận hợp tác chiến lược gắn với các lợi ích vận tải và năng lượng, trong đó có hành lang vận tải Bắc - Nam nối St. Petersburg (Nga) với Biển Đỏ thông qua cảng Bandar Abbas của Iran. Trong bối cảnh Nga vẫn đang đối mặt với cuộc xung đột tại Ukraina, vai trò của các đối tác chiến lược như Iran được xem là có ý nghĩa đáng kể.

Bên cạnh đó, Trung Quốc cũng gia tăng sự quan tâm đối với khu vực thông qua các sáng kiến hợp tác kinh tế và kết nối hạ tầng, trong đó Iran được xem là một mắt xích quan trọng trong mạng lưới logistics xuyên Á - Âu của Sáng kiến “Vành đai, Con đường” (BRI). Sự tham gia của nhiều chủ thể lớn với các lợi ích khác nhau khiến bức tranh địa - chính trị tại Trung Đông ngày càng phức tạp.

Trong một tọa đàm của Trung tâm Chính sách năng lượng toàn cầu thuộc Đại học Columbia (Mỹ), các chuyên gia nhận định, những căng thẳng hiện nay không chỉ tác động tức thời tới thị trường năng lượng, mà còn có thể tạo ra những hệ quả dài hạn đối với địa - chính trị toàn cầu và sự ổn định của các tuyến cung ứng năng lượng quốc tế. Kết quả cuối cùng của cuộc đối đầu giữa Mỹ, Israel và Iran vẫn còn khó dự đoán, song xu hướng leo thang hiện nay cho thấy khả năng ảnh hưởng sâu rộng tới cấu trúc an ninh Trung Đông, động lực quyền lực toàn cầu và thị trường năng lượng thế giới.

Xung đột đẩy nhanh xu hướng định hình trật tự thế giới mới

Phía sau những căng thẳng tại Trung Đông là những chuyển động sâu rộng của trật tự quốc tế. Nhiều nghiên cứu cho rằng cấu trúc quyền lực toàn cầu đang có xu hướng dịch chuyển, với sự suy giảm tương đối của vai trò các cường quốc phương Tây và sự nổi lên của nhiều trung tâm quyền lực mới. Nghiên cứu của Chatham House nhận định, quá trình chuyển dịch này đang góp phần định hình một trật tự quốc tế đa cực hơn trong những thập niên tới.

Sự thay đổi đó thể hiện khá rõ trong lĩnh vực kiểm soát vũ khí và an ninh hạt nhân. Trong nhiều thập niên, cấu trúc an ninh hạt nhân toàn cầu được duy trì dựa trên một số trụ cột quan trọng, trong đó có Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) và các hiệp định kiểm soát vũ khí song phương giữa Mỹ và Nga, tiêu biểu là Hiệp ước cắt giảm vũ khí chiến lược (New START). Tuy nhiên, những cơ chế này đang đối mặt với nhiều thách thức mới.

Hiện nay, NPT gặp nhiều khó khăn do những bất đồng kéo dài giữa các quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân và các quốc gia phi hạt nhân. Các nước không có vũ khí hạt nhân nhiều lần chỉ trích việc các cường quốc chưa thực hiện đầy đủ cam kết giải trừ, trong khi môi trường an ninh quốc tế ngày càng phức tạp khiến một số quốc gia bắt đầu đặt câu hỏi về hiệu quả của các cơ chế bảo đảm an ninh hiện nay. Bên cạnh đó, Hiệp ước New START giữa Mỹ và Nga đã hết hiệu lực vào ngày 2-2-2026 mà chưa có cơ chế thay thế tương đương.

Không lâu sau đó, ngày 3-3-2026, Pháp và Đức tuyên bố thành lập “nhóm chỉ đạo hạt nhân” nhằm tăng cường năng lực răn đe cho Liên minh châu Âu (EU) bên cạnh khuôn khổ Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO). Những động thái này cho thấy môi trường kiểm soát vũ khí toàn cầu đang đứng trước nhiều thay đổi đáng chú ý.

Trong bối cảnh đó, các quốc gia được xem là “cận ngưỡng hạt nhân” có thể cân nhắc mở rộng năng lực răn đe nếu cảm thấy môi trường an ninh của mình bị đe dọa. Đối với nhiều quốc gia, năng lực hạt nhân vẫn được coi là yếu tố răn đe chiến lược quan trọng nhằm bảo đảm an ninh quốc gia. Điều này làm dấy lên những lo ngại về nguy cơ tái xuất hiện của một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân trong tương lai.

Ở cấp độ chiến lược rộng hơn, một số phân tích cho rằng, xung đột tại Trung Đông có thể mang lại cho Mỹ một số lợi ích ngắn hạn như bảo vệ các đồng minh và duy trì ảnh hưởng tại khu vực. Tuy nhiên, rủi ro cũng tồn tại nếu Washington phải dành nhiều nguồn lực quân sự và tài chính cho các điểm nóng tại Trung Đông trong thời gian dài. Trong trường hợp đó, việc duy trì trọng tâm chiến lược tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương có thể gặp nhiều thách thức hơn. Khoảng trống tương đối về chiến lược có thể tạo thêm dư địa cho các cường quốc khác mở rộng ảnh hưởng trên phạm vi toàn cầu. Đồng thời, giá năng lượng gia tăng trong bối cảnh bất ổn khu vực cũng có thể mang lại những lợi ích kinh tế nhất định cho một số quốc gia xuất khẩu năng lượng.

Trong bối cảnh trật tự quốc tế đang chuyển dịch theo hướng đa cực, những diễn biến tại Trung Đông, vì vậy, không chỉ tác động tới cán cân quyền lực trong khu vực, mà còn có thể ảnh hưởng tới cấu trúc quyền lực toàn cầu. Các trung tâm quyền lực lớn đều tìm cách khẳng định vai trò và vị thế của mình không chỉ thông qua sức mạnh kinh tế, mà còn bằng năng lực an ninh và răn đe chiến lược. Chính điều đó làm gia tăng lo ngại rằng nếu các cơ chế kiểm soát vũ khí không được củng cố và đối thoại chiến lược không được khôi phục, nguy cơ sử dụng vũ khí hạt nhân, dù ở mức độ hạn chế, có thể trở thành một kịch bản khó có thể hoàn toàn loại trừ trong tương lai./.

Trọng Hưng