Elon musk - người tạo đột phá công nghệ trong thế kỷ XXI - Kỳ II: Nguồn cảm hứng thúc đẩy cuộc cách mạng công nghệ chế tạo xe điện

Trên thực tế, xe điện không phải là phát minh mới. Ngay từ cuối thế kỷ XIX, xe điện đã cạnh tranh với xe chạy bằng xăng và hơi nước. Tuy nhiên, do hạn chế về công nghệ chế tạo pin điện, chi phí và hạ tầng cơ sở, xe động cơ đốt trong đã giành ưu thế tuyệt đối so với xe điện trong suốt thế kỷ XX.

Đến cuối thế kỷ XX, các nỗ lực hồi sinh xe điện của những hãng lớn như General Motors với mẫu xe EV1 và Ford của Mỹ hay Toyota của Nhật Bản đều thất bại, hoặc chỉ dừng ở quy mô thử nghiệm. Xe điện khi đó bị gắn với hình ảnh là phương tiện giao thông “chạy chậm như rùa”, có tầm hoạt động ngắn và do đó thiếu sức hấp dẫn đối với người tiêu dùng.

Bước sang đầu thế kỷ XXI, sự phát triển của công nghệ sản xuất pin năng lượng điện lithium-ion, công nghệ phần mềm, quản lý năng lượng và mạng Internet đã mở ra khả năng tái cấu trúc lĩnh vực xe điện. Tuy nhiên, các tập đoàn ô tô truyền thống vẫn tỏ ra dè dặt do lo ngại phá vỡ mô hình kinh doanh hiện hữu. Chính khoảng trống chiến lược này đã tạo điều kiện cho các khởi nghiệp (start-up) công nghệ, trong đó có Tesla, bước vào và thay đổi cuộc chơi.

Hãng Tesla Motors được thành lập vào tháng 7-2003 tại bang California - một trung tâm đổi mới công nghệ của Mỹ. Hai nhà sáng lập ban đầu là Martin Eberhard và Marc Tarpenning đều xuất thân từ lĩnh vực kỹ thuật và kinh doanh công nghệ cao. Mục tiêu cốt lõi của họ là chứng minh rằng xe điện không nhất thiết phải là phương tiện tiết kiệm đơn thuần mà có thể trở thành sản phẩm cao cấp, hiệu suất cao và giàu tính biểu tượng.

Tên gọi Tesla được lựa chọn nhằm vinh danh Nikola Tesla (1856 - 1943) - một trong những nhà phát minh và kỹ sư điện vĩ đại có ảnh hưởng sâu rộng nhất trong lịch sử khoa học và công nghệ hiện đại. Ông đặc biệt gắn liền với sự phát triển của hệ thống điện xoay chiều - nền tảng của mạng lưới điện toàn cầu ngày nay.

Năm 2004 đánh dấu bước ngoặt quan trọng khi Elon Musk tham gia Tesla với tư cách nhà đầu tư chính trong vòng gọi vốn Series A, đồng thời trở thành Chủ tịch Hội đồng quản trị. Trước đó, Elon Musk đã tạo dựng danh tiếng và nguồn lực tài chính đáng kể nhờ thành công của PayPal.

Quan trọng hơn, ông mang đến cho Tesla tầm nhìn dài hạn về chuyển đổi năng lượng, tư duy công nghệ phần mềm áp dụng vào sản phẩm vật lý, khả năng chấp nhận rủi ro ở mức độ rất cao. Sản phẩm đầu tiên của Tesla là Tesla Roadster - một mẫu xe thể thao chạy điện hoàn toàn, sử dụng khung gầm của xe Lotus Elise.

Việc lựa chọn phân khúc xe thể thao cao cấp là quyết định mang tính chiến lược bởi dễ thuyết phục giới công nghệ và giới giàu có, cho phép bù đắp chi phí pin đắt đỏ và tạo hiệu ứng truyền thông mạnh mẽ.

Tesla Roadster chứng minh rằng xe điện có thể đạt hiệu suất tương đương, thậm chí vượt xe chạy xăng trong một số tiêu chí. Tuy nhiên, quá trình phát triển Tesla Roadster gặp hàng loạt hạn chế như chi phí sản xuất tăng vọt, chuỗi cung ứng chưa ổn định và mâu thuẫn trong ban lãnh đạo.

Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 đẩy Tesla đến bờ vực phá sản. Trong bối cảnh “nước sôi lửa bỏng” đó, Elon Musk quyết định đảm nhiệm vai trò giám đốc điều hành (CEO), đồng thời sử dụng phần lớn tài sản cá nhân để duy trì hoạt động của Tesla.

Năm 2009, Tesla nhận được khoản vay từ Bộ Năng lượng Mỹ, giúp công ty hoàn thiện kiểu xe điện Model S và xây dựng nhà máy sản xuất. Năm 2010, Tesla chính thức gia nhập sàn giao dịch chứng khoán NASDAQ - một sự kiện hiếm hoi trong ngành ô tô.

Model S chính thức ra mắt năm 2012 và nhanh chóng được đánh giá cao nhờ có tầm hoạt động dài, thiết kế tối giản, khả năng cập nhật phần mềm từ xa. Model S đã thay đổi nhận thức toàn cầu về xe điện và đặt Tesla vào vị trí trung tâm của cuộc cách mạng công nghiệp mới.

Sau thành công của Model S, Tesla lần lượt cho ra đời kiểu xe điện Model X, Model 3 và Model Y. Đặc biệt, Model 3 đóng vai trò chiến lược trong việc phổ cập xe điện tới tầng lớp trung lưu. Trên cơ sở những thành công này, Tesla phát triển các hệ thống tự lái Autopilot và Full Self-Driving được điều khiển bằng trí tuệ nhân tạo (AI).

Trên cơ sở đó, Tesla thử nghiệm thành công xe ô tô điện tự lái có khả năng di chuyển trên đường cao tốc nườm nượp phương tiện giao thông và tự tìm chỗ đỗ xe. Đáng chú ý, không chỉ những người mua xe mới có được khả năng này mà cả những khách hàng đã mua xe thế hệ trước cũng có thể biến xe của mình thành xe tự lái, chỉ cần cập nhật phần mềm mới có AI cho xe điện.

Elon Musk tin tưởng vào thành công của xe điện tự lái và buộc các tập đoàn ô tô truyền thống phải tăng tốc điện hóa, đồng thời làm thay đổi cán cân cạnh tranh công nghệ toàn cầu. Dưới góc độ lịch sử, Tesla không chỉ là một doanh nghiệp mà là một tác nhân thúc đẩy chuyển đổi mô hình phát triển trong thế kỷ XXI.

Sự trỗi dậy ngoạn mục của Tesla diễn ra song song với quá trình cạnh tranh chiến lược ngày càng gay gắt giữa Mỹ và Trung Quốc trong các lĩnh vực công nghệ lõi của thế kỷ XXI, đặc biệt là AI, bán dẫn, năng lượng tái tạo và phương tiện giao thông điện hóa.

Trong bức tranh đó, Tesla vừa là doanh nghiệp thương mại, vừa là một tác nhân địa - kinh tế quan trọng. Tesla được xem là biểu tượng cho năng lực đổi mới công nghệ cao của Mỹ trong bối cảnh nước này đang tìm cách duy trì ưu thế trước sự vươn lên nhanh chóng của Trung Quốc.

Tesla không chỉ cạnh tranh trên thị trường xe điện, mà còn nắm giữ các công nghệ then chốt như phần mềm điều khiển, hệ thống tự lái trên cơ sở AI và thiết kế pin hiệu suất cao. Còn Trung Quốc coi ngành xe điện là lĩnh vực chiến lược quốc gia. Việc Tesla khánh thành nhà máy Gigafactory Thượng Hải trong năm 2019 phản ánh mối quan hệ vừa hợp tác vừa cạnh tranh.

Trong đó, Tesla được hưởng lợi từ chuỗi cung ứng hoàn chỉnh và thị trường khổng lồ của Trung Quốc, còn Bắc Kinh tận dụng Tesla như một “chất xúc tác” để nâng cấp năng lực công nghiệp nội địa.

Trong cuộc chạy đua phát triển xe điện, chuỗi cung ứng lithium để sản xuất pin trở thành vấn đề có ý nghĩa chiến lược. Pin lithium-ion là trái tim của xe điện, đồng thời là yếu tố mang tính địa - chính trị cao. Chuỗi cung ứng pin liên quan trực tiếp đến các nguồn tài nguyên chiến lược như lithium, cobalt, nickel - vốn tập trung ở một số khu vực như Nam Mỹ, châu Phi và Australia.

Tesla theo đuổi chiến lược kiểm soát sâu chuỗi giá trị pin thông qua đầu tư vào các Gigafactory sản xuất pin, ký hợp đồng dài hạn với các nhà khai thác lithium, phát triển công nghệ pin nhằm giảm phụ thuộc vào nguyên liệu đất hiếm.

Trong bối cảnh Mỹ - Trung cạnh tranh gay gắt, vấn đề pin không chỉ là công nghệ hay chi phí mà còn là an ninh quốc gia. Vì thế, Mỹ thúc đẩy nội địa hóa chuỗi cung ứng pin, trong khi Trung Quốc đang chiếm ưu thế rõ rệt trong khâu tinh luyện và sản xuất pin toàn cầu.

So sánh Tesla với các hãng xe điện Trung Quốc như BYD, NIO, SAIC, có thể thấy Tesla khác biệt căn bản ở mô hình phát triển và triết lý công nghệ. BYD là doanh nghiệp xuất thân từ ngành sản xuất pin, có lợi thế lớn về chi phí và sản xuất quy mô, tập trung vào thị trường đại chúng và được nhà nước Trung Quốc hỗ trợ mạnh mẽ.

NIO theo đuổi phân khúc cao cấp, nhấn mạnh trải nghiệm người dùng và mô hình đổi pin (battery swapping), song phụ thuộc nhiều vào trợ cấp và thị trường nội địa. SAIC là tập đoàn ô tô quốc doanh lớn, kết hợp giữa kinh nghiệm sản xuất truyền thống và chuyển đổi sang xe điện.

So với các hãng này, Tesla nổi bật ở năng lực phần mềm và AI vượt trội, thương hiệu toàn cầu, có khả năng định hình xu hướng công nghệ. Tuy nhiên, Tesla đang chịu áp lực ngày càng lớn từ các hãng Trung Quốc về giá thành, tốc độ đổi mới và quy mô sản xuất.

Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ Mỹ - Trung, Tesla không chỉ là một hãng xe điện mà còn là một mắt xích quan trọng trong cấu trúc quyền lực công nghệ toàn cầu. Tương lai của Tesla gắn chặt với địa - chính trị năng lượng, chuỗi cung ứng pin và cuộc chạy đua công nghệ giữa các cường quốc.

Lịch sử hình thành và phát triển Tesla phản ánh mối quan hệ biện chứng giữa cá nhân - công nghệ - cấu trúc kinh tế toàn cầu. Vai trò của Elon Musk trong tiến trình này mang tính chất của một nhà kiến tạo chiến lược, góp phần làm rung chuyển một trong những ngành công nghiệp bảo thủ nhất thế giới, đưa nhân loại bước vào kỷ nguyên năng lượng sạch, phi carbon./.

Kỳ 3: Người theo đuổi khao khát đặt chân lên sao Hỏa

Lê Thế Mẫu