Trung Quốc - ASEAN trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược gia tăng

Hợp tác đan xen lợi ích

Trong quan hệ Trung Quốc - ASEAN, hợp tác tiếp tục là nội dung chủ đạo, phản ánh mức độ gắn kết lợi ích ngày càng gia tăng giữa hai bên. Trải qua thời gian, Trung Quốc và ASEAN đã hình thành các khuôn khổ hợp tác tương đối ổn định trên nhiều lĩnh vực, trong đó hợp tác kinh tế giữ vai trò trung tâm.

Nền tảng hợp tác này vừa đáp ứng nhu cầu phát triển của mỗi bên, vừa phù hợp với xu hướng tái cấu trúc và liên kết kinh tế khu vực trong bối cảnh môi trường quốc tế nhiều biến động.

Hợp tác thương mại - đầu tư là lĩnh vực thể hiện rõ nhất sự đan xen lợi ích. Hiện nay, Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất của ASEAN, trong khi ASEAN giữ vị trí quan trọng trong quan hệ kinh tế đối ngoại của Trung Quốc. Các cơ chế như Khu vực Thương mại tự do ASEAN - Trung Quốc và Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) đã góp phần tạo thuận lợi cho lưu chuyển hàng hóa, vốn và chuỗi cung ứng.

Đối với nhiều nước ASEAN, thị trường Trung Quốc đóng vai trò quan trọng trong việc mở rộng xuất khẩu, thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và tạo việc làm.

Trên nền tảng hợp tác kinh tế truyền thống, hai bên mở rộng hợp tác sang các lĩnh vực mới như kinh tế số, kết nối hạ tầng, phát triển xanh, chuyển đổi năng lượng và ứng phó biến đổi khí hậu. Các lĩnh vực này phù hợp với nhu cầu điều chỉnh mô hình tăng trưởng của ASEAN, đồng thời phù hợp với định hướng mở rộng ảnh hưởng kinh tế của Trung Quốc tại Đông Nam Á.

Tuy nhiên, sự đan xen lợi ích trong quan hệ Trung Quốc - ASEAN không diễn ra đồng đều. Sự khác biệt về quy mô kinh tế, trình độ phát triển và năng lực cạnh tranh tạo ra những bất cân xứng nhất định.

Một số nước ASEAN phụ thuộc tương đối lớn vào thị trường, vốn và công nghệ từ Trung Quốc, trong khi khả năng tham gia sâu vào các khâu có giá trị gia tăng cao trong chuỗi cung ứng còn hạn chế. Điều này đặt ra yêu cầu ASEAN cần xử lý hài hòa quan hệ hợp tác, tránh để bất cân xứng kinh tế chuyển hóa thành sức ép chiến lược.

Trước thực tế đó, các nước ASEAN có xu hướng lựa chọn tranh thủ tối đa cơ hội hợp tác với Trung Quốc, đồng thời chủ động đa dạng hóa đối tác và tăng cường liên kết nội khối. Việc nâng cao năng lực nội khối, cải thiện môi trường đầu tư và củng cố vai trò của các cơ chế hợp tác ASEAN góp phần duy trì thế cân bằng trong quan hệ với Trung Quốc.

Nhìn chung, hợp tác đan xen lợi ích vẫn là nền tảng của quan hệ Trung Quốc - ASEAN, giúp hai bên duy trì ổn định và kiểm soát khác biệt. Tuy nhiên, mức độ gắn kết ngày càng sâu cũng khiến mối quan hệ này chịu tác động mạnh hơn từ biến động khu vực và quốc tế, đòi hỏi cách tiếp cận thận trọng và cân bằng trong thời gian tới.

Cạnh tranh chiến lược gia tăng

Bên cạnh hợp tác, quan hệ Trung Quốc - ASEAN ngày càng chịu tác động rõ hơn từ bối cảnh cạnh tranh chiến lược trong khu vực. Sự điều chỉnh chiến lược của các nước lớn, cùng những thay đổi trong cấu trúc an ninh và kinh tế khu vực, khiến mối quan hệ Trung Quốc - ASEAN trở nên phức tạp hơn. Cạnh tranh không diễn ra trực diện, mà chủ yếu thể hiện qua việc gia tăng ảnh hưởng, định hình luật chơi và mở rộng không gian chiến lược.

Trước hết, cạnh tranh thể hiện trong lĩnh vực chiến lược và an ninh khu vực. Đông Nam Á có vị trí địa - chiến lược quan trọng, nằm trên các tuyến hàng hải và chuỗi cung ứng then chốt, vì vậy ngày càng thu hút sự quan tâm và hiện diện của các nước lớn.

Đối với Trung Quốc, việc duy trì môi trường ổn định xung quanh khu vực lân cận và bảo đảm các lợi ích chiến lược dài hạn là một ưu tiên quan trọng. Trong khi đó, ASEAN phải đối mặt với sức ép lớn hơn trong xử lý vấn đề an ninh khu vực, nhất là liên quan đến lòng tin và quản lý bất đồng.

Trên phương diện kinh tế, cạnh tranh chiến lược ngày càng gắn với chuỗi cung ứng, công nghệ và tiêu chuẩn phát triển. Trung Quốc thúc đẩy nhiều sáng kiến hợp tác kinh tế và kết nối để mở rộng vai trò tại khu vực.

Đồng thời, các nước ASEAN đứng trước yêu cầu điều chỉnh chính sách để thích ứng với thay đổi trong cấu trúc thương mại - đầu tư khu vực. Vì vậy, cạnh tranh kinh tế không chỉ liên quan đến vấn lợi ích trước mắt, mà còn tác động đến định hướng phát triển, mức độ tự chủ và khả năng tham gia các chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu.

Cạnh tranh chiến lược cũng thể hiện ở phương diện thể chế và định hình trật tự khu vực. Việc thúc đẩy các khuôn khổ hợp tác, sáng kiến mới phản ánh nỗ lực của các bên trong việc thiết lập ảnh hưởng và nguyên tắc vận hành có lợi cho mình.

Đối với ASEAN, điều này vừa mở rộng không gian lựa chọn, vừa đặt ra thách thức trong việc duy trì sự thống nhất nội khối và vai trò trung tâm. Nếu không được xử lý thận trọng, sự chồng chéo lợi ích và sáng kiến có thể làm gia tăng áp lực phân hóa.

Đáng chú ý, cạnh tranh trong quan hệ Trung Quốc - ASEAN diễn ra song song với hợp tác, tạo nên trạng thái vừa gắn kết, vừa điều chỉnh. Các bên đều có lợi ích trong việc tránh để cạnh tranh vượt quá giới hạn, làm tổn hại đến ổn định khu vực và các thành quả hợp tác đã đạt được.

Do đó, cạnh tranh chiến lược trong quan hệ Trung Quốc - ASEAN nhìn chung được kiềm chế ở mức độ nhất định thông qua đối thoại, tham vấn và các cơ chế quản lý bất đồng hiện có.

Tuy nhiên, khi cạnh tranh giữa các nước lớn tiếp tục gia tăng và lan sang nhiều lĩnh vực mới, quan hệ Trung Quốc - ASEAN khó tránh khỏi những tác động gián tiếp và dài hạn. Cạnh tranh chiến lược dần trở thành biến số thường trực, đòi hỏi ASEAN cần chủ động nhận diện đúng tính chất và giới hạn của cạnh tranh để điều chỉnh chính sách phù hợp.

ASEAN trước bài toán cân bằng

Trong bối cảnh hợp tác đan xen lợi ích song hành với cạnh tranh chiến lược ngày càng rõ nét, ASEAN đứng trước yêu cầu xử lý hài hòa quan hệ với Trung Quốc, đồng thời duy trì vai trò trung tâm trong cấu trúc khu vực đang điều chỉnh. Khả năng cân bằng lợi ích và sức ép khác nhau trở thành thước đo quan trọng phản ánh mức độ chủ động chiến lược và vai trò của ASEAN.

ASEAN có lợi ích rõ ràng trong việc duy trì và mở rộng hợp tác với Trung Quốc nhằm phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế, kết nối khu vực và ổn định lâu dài. Tuy nhiên, cạnh tranh chiến lược gia tăng và sự khác biệt về lợi ích đặt ra yêu cầu đối với ASEAN trong việc bảo đảm tự chủ, tránh bị cuốn vào những tính toán chiến lược vượt ra ngoài lợi ích chung của khu vực. Vì vậy, bài toán cân bằng không chỉ là lựa chọn đối tác, mà là cách thức xử lý quan hệ trên cơ sở lợi ích dài hạn và nguyên tắc chung.

Trong 8 tháng đầu năm 2025, kim ngạch thương mại hai chiều giữa ASEAN và Trung Quốc đạt khoảng 694 tỷ USD, tăng gần 9,7% so với cùng kỳ năm 2024, tiếp tục khẳng định vị trí của hai bên như những đối tác thương mại hàng đầu của nhau. Nông sản và hàng công nghiệp chế tạo chiếm tỷ trọng lớn trong tổng kim ngạch.

Vai trò trung tâm của ASEAN gắn liền với khả năng duy trì đoàn kết nội khối và phát huy hiệu quả các cơ chế hợp tác hiện có. Sự đa dạng về trình độ phát triển, lợi ích quốc gia - dân tộc và mức độ gắn kết với các đối tác lớn khiến ASEAN dễ chịu tác động từ các sức ép bên ngoài.

Nếu không duy trì được sự thống nhất, khả năng điều phối và ảnh hưởng của ASEAN trong cấu trúc khu vực có thể suy giảm. Do đó, củng cố đồng thuận nội khối và nâng cao hiệu quả hoạt động của các cơ chế ASEAN tiếp tục là điều kiện quan trọng.

Việc duy trì thế cân bằng cũng gắn với cách tiếp cận linh hoạt và thực dụng trong đối ngoại. ASEAN tăng cường hợp tác với nhiều đối tác, mở rộng không gian lựa chọn và hạn chế phụ thuộc vào bất kỳ một đối tác đơn lẻ nào. Điều này giúp ASEAN duy trì được dư địa chiến lược và xử lý quan hệ với Trung Quốc một cách thận trọng, có kiểm soát.

Về lâu dài, bài toán cân bằng lợi ích của ASEAN gắn chặt với việc nâng cao sức mạnh tổng hợp của khu vực. Thúc đẩy liên kết kinh tế nội khối, thu hẹp khoảng cách phát triển và nâng cao khả năng thích ứng của các nền kinh tế ASEAN sẽ giúp củng cố vị thế chung, tạo nền tảng vững chắc hơn trong quan hệ với các đối tác lớn, trong đó có Trung Quốc.

Nhìn chung, quan hệ Trung Quốc - ASEAN trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược gia tăng tiếp tục vận động theo hướng đan xen giữa hợp tác và điều chỉnh lợi ích. Hợp tác vẫn là nền tảng quan trọng, song yếu tố cạnh tranh ngày càng tác động rõ đến môi trường quan hệ hai bên và cấu trúc khu vực.

Đối với ASEAN, việc duy trì đoàn kết nội khối, phát huy vai trò trung tâm và xử lý linh hoạt quan hệ với các đối tác lớn là điều kiện then chốt để bảo đảm ổn định, phát triển và lợi ích lâu dài của Đông Nam Á. Trong bối cảnh đó, cách thức ASEAN quản trị quan hệ với Trung Quốc sẽ là phép thử quan trọng đối với năng lực điều phối và khả năng thích ứng của Hiệp hội trong thời gian tới./.

Tiến Nguyễn