Cảm thán Hy Lạp - “đất mẹ châu Âu”
Tôi từng lưu lạc tại nhiều quốc gia ở châu Âu, bị thu hút bởi những tòa nhà tráng lệ, bị sốc bởi những tác phẩm điêu khắc và tranh tường sống động như thật trong cung điện và vẻ đẹp, sự lộng lẫy này đều đến từ Hy Lạp. Ngay cả cái tên châu Âu cũng xuất phát từ thần thoại Hy Lạp, thế nên có sự ví von rằng, Hy Lạp chính là “đất mẹ châu Âu”.
Truyền thuyết kể rằng, nàng công chúa Europa xinh đẹp của người Phoenicia đã bị thần vũ trụ Zeus dụ dỗ và cưỡng hiếp rồi đưa nàng đến hòn đảo Crete - nơi nàng sinh ra những đứa con nên mới có Europa, gọi tắt là Europe.
Ảnh hưởng của Hy Lạp đối với châu Âu, như nhà thơ người Anh Shelley đã nói: “tất cả chúng ta đều là người Hy Lạp, luật pháp, văn học, tôn giáo, nghệ thuật của chúng ta đều bắt nguồn từ Hy Lạp. Nếu không có Hy Lạp, những kẻ chinh phục không thể sử dụng vũ khí của họ để truyền bá ánh sáng giác ngộ, chúng ta có thể là những kẻ man rợ cho đến ngày nay”. Nhận xét mạnh mẽ này về Hy Lạp khiến tôi càng yêu và si mê đất nước này hơn.
Tình yêu này, nỗi si mê này, trước tiên bắt nguồn từ hệ thống tuyệt vời, hoàn chỉnh và giá trị thẩm mỹ nhất của thần thoại Hy Lạp cổ đại. Đó là những câu chuyện giữa các vị thần mỗi người một vẻ, thấm đậm hương khói trần gian, rực rỡ sắc màu, muôn hình vạn trạng.
Những vị thần và nữ thần sống trong một gia đình khổng lồ của các vị thần không chỉ quyết định cuộc sống, tuổi già, bệnh tật, cái chết và sự thành bại trong thế giới, mà còn điều hành Mặt trời, Mặt trăng, biển, đất, núi, sông, rừng rậm trên thế giới.
Tuy nhiên, họ không phải là hóa thân của thánh thiện, họ cũng có cao thấp, quý tiện, cũng có thất tình lục dục và họ không thể thoát khỏi số phận của mình, giống như những người bình thường sống trên đời.
Dù những vị thần vĩ đại với khuôn mặt hoàn hảo và tỷ lệ vàng hoàn hảo có cá tính không hoàn hảo, nhưng những “mỹ cảm thiếu sót” này tạo nên khoảng cách không thể vượt qua giữa thần và người. Mọi người nhìn thấy những thiếu sót của mình từ những vị thần này và những mô tả sinh động về truyền thuyết anh hùng trong thần thoại cũng để mọi người nhìn thấy địa vị và vai trò của chính họ.
Thấm đẫm tính duy lý và đắm chìm trong ảo mộng, thần thoại Hy Lạp tỏa sáng với sự sáng chói của loài người ở khắp mọi nơi, cho phép thế giới, đặc biệt là người châu Âu, nhìn thế giới bằng “con mắt” của thần thoại Hy Lạp.
Bậc thầy thần thoại người Mỹ Joseph Campbell đã nói trong tác phẩm nổi tiếng “The Hero with a Thousand Faces” (Tạm dịch: Người anh hùng với hàng nghìn khuôn mặt): chỉ có một câu chuyện trên thế giới, nhưng nó đã được kể lại vô số lần bởi những người khác nhau theo những cách khác nhau.
Thần thoại Hy Lạp là câu chuyện duy nhất và là “con mắt” duy nhất của phương Tây trong suốt chiều dài lịch sử. Qua thời gian, câu chuyện ấy, “đôi mắt” ấy đã trở thành một biểu tượng, một khí tiết, một cội nguồn của văn hóa, nghệ thuật, lịch sử, triết học...
Một số lượng lớn nguồn gốc Latin đến từ các nhân vật và quái vật trong thần thoại Hy Lạp; bữa tiệc lớn, đám cưới và chế độ một vợ một chồng đến từ cuộc hôn nhân của thần Zeus và Hera trong thần thoại Hy Lạp; hoa hồng đỏ tượng trưng cho tình yêu nồng nàn và tình yêu sâu sắc là trong thần thoại Hy Lạp, Venus - vị thần của tình yêu và sắc đẹp - đã nhuộm đỏ bông hồng trắng bằng nước mắt của mình bởi cái chết của người yêu.
Không chỉ vậy, còn có những ám chỉ được lưu truyền qua các thời đại, chẳng hạn như gót chân Achilles tượng trưng cho sự yếu đuối chết người, hiệu ứng Pygmalion mong đợi và ca ngợi có thể tạo ra kỳ tích, thanh kiếm Damocles cảm thấy ngày tận thế sắp đến và chiếc hộp Pandora mang đến tai họa, con ngựa thành Troy ẩn dụ cho những nhân tố nội tại xâm lược phá hoại, tất cả đều xuất phát từ thần thoại Hy Lạp.
Tên của các thương hiệu nổi tiếng thế giới Hermes, Nike và thương hiệu Daphne của Hồng Kông (Trung Quốc), cũng như tên của hãng kim hoàn trang sức Đan Mạch Pandora và thương hiệu kỹ thuật số Nhật Bản Olympus đều có nguồn gốc từ thần thoại Hy Lạp.
Versace nổi tiếng, Starbucks - một chuỗi cà phê nổi tiếng của Mỹ, Maserati - một thương hiệu xe hơi nổi tiếng của Italia, và Rémy Martin - một thương hiệu rượu mạnh nổi tiếng của Pháp, đều bắt nguồn từ thần thoại Hy Lạp.
Nếu đây là những dòng nước nhỏ, lặng lẽ, thì ảnh hưởng của thần thoại Hy Lạp đối với văn học và nghệ thuật là một dòng thác đổ vào những dòng sông lớn. Một số tác phẩm văn học sử dụng trực tiếp thần thoại Hy Lạp làm chủ đề, trong khi những tác phẩm khác sử dụng cấu trúc của thần thoại Hy Lạp.
Trong số 34 bi kịch được lưu truyền bởi 3 nhà thơ bi kịch lớn của Hy Lạp cổ đại, 33 bi kịch dựa trên thần thoại, có một số lượng lớn thần thoại Hy Lạp nguyên bản trong tác phẩm “Lịch sử” của nhà sử học Hy Lạp cổ đại Herodotus.
Văn học mang đến nguồn tư liệu vô tận và tưởng tượng sáng tạo. Bi kịch “Troilus và Cressida” của Shakespeare và bài thơ dài “Venus và Adonis”, “Prometheus” được viết bởi cả Byron và Shelley, bài thơ trữ tình “Ode to Apollo” của Shelley, “Kafka bên bờ biển” của Haruki Murakami, tiểu thuyết “Ulysses” của Joyce,... đều dựa trên thần thoại Hy Lạp hoặc có thể lấy bóng dáng của thần thoại.
Tác phẩm điêu khắc tiêu biểu của Michelangelo “David” và bức tranh đỉnh cao khổng lồ “Genesis” và “Mona Lisa” của Da Vinci cũng kế thừa màu sắc của thần thoại Hy Lạp. Marx nói: “thần thoại Hy Lạp không chỉ là kho tàng nghệ thuật Hy Lạp, mà còn là một vùng đất để truyền bá”.
Vùng đất này không chỉ là nguồn cảm hứng, chất liệu sáng tác quý giá cho các thế hệ nhà văn phương Tây sau này, mà còn là nguồn động lực tinh thần cho thời kỳ Phục hưng. Tư tưởng lấy con người làm trung tâm của thần thoại Hy Lạp đã trực tiếp dẫn dắt thời kỳ Phục hưng tìm về cội nguồn “lấy con người làm gốc”, mở ra một chương mới về sự giải phóng cá nhân: nghệ thuật ca ngợi vẻ đẹp hình thể con người; kiến trúc chủ trương tỷ lệ cơ thể con người là cân đối, tỷ lệ hài hòa nhất trên thế giới; hội họa và điêu khắc mặc dù cũng lấy những câu chuyện tôn giáo làm chủ đề, nhưng nó thể hiện những cảnh đời thường, trong văn học người ta tin tưởng sâu sắc rằng “con người” nên thống trị đời sống hiện thực và sự phát triển của thời đại.
Trong thời kỳ Phục hưng, các bậc thầy trong nhiều lĩnh vực khác nhau đã tôn vinh thần thoại Hy Lạp cổ đại bằng những sáng tạo nổi tiếng của họ. Những tác phẩm này và những tư tưởng triết học được lai tạo từ thần thoại Hy Lạp, đặc biệt là logic suy diễn, giống như một dòng sông dâng trào, phát ra âm thanh đinh tai nhức óc, vang vọng khắp bầu trời đầy sao của lịch sử loài người và sẽ không bao giờ tiêu tan.
Đặc điểm “nhân hóa” trong thần thoại Hy Lạp không chỉ làm suy yếu sự huyền bí và uy nghiêm của các vị thần, mà còn tạo ra bầu không khí thoải mái cho triết học Hy Lạp cổ đại đầy nghi ngờ và tinh thần phê phán, cho phép các nhà triết học Hy Lạp cổ đại thuộc các trường phái khác nhau sử dụng để khám phá bản chất của thế giới từ quan điểm duy lý và duy vật.
Thales - người sáng lập trường phái triết học sớm nhất ở Hy Lạp cổ đại và là người đầu tiên đưa ra khái niệm về nguồn gốc của vạn vật, còn được gọi là “người đầu tiên trong lịch sử triết học” - tin rằng vạn vật bắt nguồn từ nước; Anaximenes - người người đầu tiên sử dụng các sự kiện thực tế để hỗ trợ cho lý thuyết của mình - tin rằng mọi thứ trên thế giới đều bao gồm khí; người sáng lập thực sự của Trường Eleatic, Parmenides tin rằng nguồn gốc của thế giới là không thay đổi; sử dụng toán học để nghiên cứu nhịp điệu, thứ tạo ra khái niệm “sự hài hòa”.
Truyền thống triết học Hy Lạp đã sản sinh ra trường phái Pythagoras - người tin rằng các nguyên tắc cơ bản là bất biến nhưng lại vô cùng đa dạng, rằng cái gì thuộc về lý trí thì hoàn hảo và vĩnh hằng, trong khi cái gì thuộc về nhận thức thì lại có khiếm khuyết. Ý tưởng này được Plato phát triển thêm và từ đó đã chi phối tư tưởng triết học và thần học.
Nhiều nhà triết học Hy Lạp cổ đại đã khám phá nguồn gốc của thế giới, khiến những đám mây nhiều màu sắc lơ lửng trên bầu trời Hy Lạp cổ đại, những đám mây nhiều màu sắc này không thể tách rời khỏi thần thoại Hy Lạp và “tình yêu trí tuệ” trong thần thoại Hy Lạp. Triết học có nghĩa là “tình yêu của sự khôn ngoan” trong tiếng Hy Lạp.
Athena - nữ thần trí tuệ được tôn kính trong thần thoại Hy Lạp - tôn thờ tri thức và khám phá những bí ẩn của tự nhiên và bản chất con người, sự tò mò này đã khiến người Hy Lạp cổ đại tràn đầy khao khát chinh phục những điều chưa biết, đồng thời nó cũng khiến các triết gia không ngừng từ bỏ quan điểm của người đi trước và đặt việc theo đuổi sự thật với tư cách là tiêu chí cao nhất được tuân theo lần lượt, đặt nền tảng lý thuyết cho mảnh đất màu mỡ của nền văn minh nhân loại.
Trong số các triết gia này, Socrates, Platon và Aristotle - được mệnh danh là “tam hiền triết của Hy Lạp” - là những bậc thầy có đóng góp phi thường trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật và triết học Hy Lạp cổ đại có ảnh hưởng đến thế giới cho đến nay và sự phát triển nghệ thuật vẫn tỏa sáng rực rỡ không thể phai mờ.
Trong 3 loại, logic hình thức do Aristotle sáng tạo đề cập đến logic suy diễn theo nghĩa hẹp, nó dựa vào các khái niệm, phán đoán và suy luận để phản ánh chất lượng của sự vật và đứng ở đỉnh cao nhất của hệ thống triết học.
Tam đoạn luận (Syllogism) do ông đề xuất trong cuốn sách logic nổi tiếng “Organism” không chỉ là cốt lõi của hệ thống logic suy diễn mà còn là “một trong những kết tinh đẹp đẽ và quan trọng nhất của trí óc con người”.
Do tam đoạn luận, con người có thể liên tục tạo ra các mệnh đề mới, rút ra kết luận mới, thiết lập các nguyên tắc mới và hiểu thế giới mới một cách hợp lý. Trên cơ sở này, tư tưởng dân chủ có thể được nuôi dưỡng, tinh thần khoa học có thể được kích thích và tất cả các xu hướng tư tưởng phương Tây có thể được hướng dẫn.
Có thể nói, tam đoạn luận đã đóng góp rất nhiều vào nền văn hóa Hy Lạp cổ đại huy hoàng, và nó vẫn còn tỏa sáng cho đến ngày nay.
Vậy, văn hóa Hy Lạp cổ đại, bao gồm các cuộc chiến tranh Hy Lạp cổ đại, nghệ thuật Hy Lạp cổ đại và thần thoại Hy Lạp cổ đại, đến từ đâu?
Mở bản đồ Hy Lạp cổ đại, bao gồm phần phía Nam của bán đảo Balkan, bờ biển phía Tây của bán đảo tiểu Á và nhiều đảo nhỏ ở biển Aegean, Hy Lạp cổ đại có nhiều vịnh và đảo lớn, nhỏ. Đảo có nhiều núi và ít đồng bằng, và mảnh đồng bằng nhỏ duy nhất cũng bị chặn bởi những ngọn núi không thể vượt qua, không thích hợp cho việc trồng trọt.
Khí hậu Địa Trung Hải đặc trưng khiến Hy Lạp cổ đại bị ngập lụt vào mùa mưa, thường khô hạn vào mùa khô, gây khó khăn cho việc tưới tiêu nên nông nghiệp kém phát triển. Tuy nhiên, Hy Lạp cổ đại lại có lợi thế về hàng hải.
Đường bờ biển quanh co của Hy Lạp cổ đại có rất nhiều hải cảng tốt, và ngành công nghiệp hàng hải phát triển đã cho phép người Hy Lạp cổ đại đến bờ biển phía Tây của tiểu Á ở phía Đông, Biển Đen ở phía Đông Bắc, Ai Cập ở phía Nam, Italia và Sicily đến phía Tây.
Với sự phát triển của ngành hàng hải, làn gió văn minh từ mọi hướng từ biển thổi dần đến Hy Lạp cổ đại, nơi gene của các nền văn minh từ khắp nơi trên thế giới được sắp xếp lại và kết hợp, và cuối cùng nền văn minh của chính Hy Lạp cổ đại đã ra đời.
Ngọn gió văn minh từ biển Địa Trung Hải và biển Aegean lần đầu tiên thổi đến đảo Crete ở phía Bắc biển Địa Trung Hải, nơi nó dừng lại và khai sinh ra nền văn minh Minoan (Minoan Civilization) sớm nhất ở châu Âu.
Hy Lạp - “đất nước của những vị thần”, chiếc nôi của nền văn minh châu Âu, một mảnh đất thiêng liêng luôn đem đến cho tôi những ngọn gió vô hình mát rượi, bồi đắp cho tôi những năng lượng tuyệt vời để sống, cảm nhận và viết. Xin cảm ơn Hy Lạp - “đất mẹ châu Âu”./.