Cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn: Sự chuyển dịch tương quan sức mạnh và quá trình cấu trúc lại trật tự thế giới

Mỹ - Trung Quốc: Trục trung tâm của cạnh tranh chiến lược

Năm 2025, cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung Quốc tiếp tục giữ vai trò trung tâm trong cục diện cạnh tranh giữa các nước lớn, tác động sâu rộng đến quan hệ quốc tế. Quan hệ song phương phản ánh rõ sự va chạm giữa một cường quốc tại vị và một cường quốc đang lên trong bối cảnh tương quan sức mạnh quốc tế tiếp tục dịch chuyển. Cạnh tranh diễn ra trên nhiều lĩnh vực, trong đó kinh tế - thương mại vẫn là trọng tâm, vừa là không gian cạnh tranh trực tiếp, vừa là công cụ điều chỉnh chiến lược của mỗi bên.

Mỹ đẩy mạnh chính sách thuế quan đối với hàng hóa Trung Quốc nhằm cấu trúc lại chuỗi cung ứng, giảm thâm hụt thương mại và phục hồi năng lực sản xuất trong nước. Tuy nhiên, kết quả đạt được còn hạn chế, một số ngành kinh tế Mỹ phục hồi chậm, thâm hụt thương mại tiếp tục gia tăng, trong khi Trung Quốc duy trì tăng trưởng xuất khẩu thông qua điều chỉnh linh hoạt thị trường và cơ cấu thương mại.

Đáng chú ý, mặc dù theo đuổi chính sách cứng rắn, song Mỹ nhiều lần trì hoãn hoặc giãn tiến độ thực thi thuế quan, tạo dư địa cho đối thoại và thương lượng, phản ánh sự điều chỉnh nhằm vừa duy trì sức ép, vừa kiểm soát rủi ro đối đầu với Trung Quốc.

Song song với cạnh tranh, 2 nước duy trì đối thoại ở nhiều cấp độ nhằm quản lý bất đồng và tránh đối đầu toàn diện. Bên lề Diễn đàn Phát triển Trung Quốc năm 2025, lãnh đạo Trung Quốc có những tiếp xúc với nghị sĩ và doanh nghiệp Mỹ, nhấn mạnh nhu cầu tăng cường đối thoại và hợp tác cùng có lợi. Trong năm 2025, lãnh đạo cấp cao 2 nước cũng duy trì trao đổi trực tiếp, thể hiện mong muốn ổn định quan hệ song phương và giữ vững các kênh liên lạc cần thiết.

Đặc biệt, cuộc gặp thượng đỉnh giữa lãnh đạo 2 nước bên lề Hội nghị cấp cao Diễn đàn Hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) tổ chức tại thành phố Busan (Hàn Quốc) đã tạo bầu không khí mang tính xây dựng, góp phần làm dịu căng thẳng và phát đi tín hiệu ổn định trong quan hệ Mỹ - Trung Quốc.

Mặc dù mâu thuẫn chiến lược cơ bản vẫn tồn tại và khó giải quyết trong ngắn hạn, song giới quan sát cho rằng, cuộc gặp này đã củng cố xu hướng kiểm soát cạnh tranh và duy trì trạng thái ổn định tương đối trong quan hệ song phương.

Bên cạnh ngoại giao chính thức, giao lưu nhân dân tiếp tục được coi là kênh bổ trợ quan trọng. Đối thoại nhân dân Mỹ - Trung Quốc năm 2025 diễn ra tại thành phố Los Angeles tiếp tục khẳng định vai trò của hợp tác học thuật và trao đổi xã hội trong việc tăng cường hiểu biết lẫn nhau, hạn chế tác động tiêu cực của cạnh tranh chiến lược.

Những diễn biến này cho thấy, dù cạnh tranh vẫn là yếu tố chủ đạo, quan hệ Mỹ - Trung Quốc đã xuất hiện những điều chỉnh theo hướng vừa cạnh tranh, vừa tìm kiếm khả năng hợp tác để kiểm soát bất đồng và tránh xung đột.

Quan hệ Mỹ - Nga: Tăng cường hợp tác nhằm chấm dứt cuộc xung đột tại Ukraina

Sau khi bắt đầu nhiệm kỳ thứ hai, Tổng thống Mỹ Donald Trump điều chỉnh cách tiếp cận đối với Nga, tập trung thúc đẩy giải quyết xung đột tại Ukraina. Khác với chính quyền tiền nhiệm, Mỹ ưu tiên đối thoại trực tiếp với Nga, đồng thời gia tăng sức ép buộc Ukraina chấp nhận thỏa hiệp, qua đó thể hiện xu hướng coi trọng vai trò của các cường quốc và giảm mức độ can dự của châu Âu trong tiến trình đàm phán.

Biểu hiện rõ nét là cuộc gặp thượng đỉnh giữa Tổng thống D. Trump và Tổng thống Nga Vladimir Putin diễn ra vào ngày 15-8-2025 tại Anchorage (Alaska). Đây là cuộc đối thoại trực tiếp đầu tiên giữa lãnh đạo 2 nước sau 4 năm gián đoạn. Mặc dù chưa đạt kết quả cụ thể, cuộc gặp đã góp phần phá vỡ trạng thái “đóng băng” trong quan hệ song phương và phát đi tín hiệu thiện chí đối thoại trong việc tìm kiếm giải pháp cho bất đồng cũng như cuộc xung đột tại Ukraina.

Trong năm 2025, quan hệ Mỹ - Nga còn được củng cố bởi yếu tố lịch sử và thông điệp chính trị mang tính biểu tượng. Nhân dịp kỷ niệm 92 năm thiết lập quan hệ ngoại giao Mỹ - Liên Xô (trước đây), Nga nhấn mạnh tiền lệ hợp tác giữa 2 nước trong bối cảnh biến động địa - chính trị sâu sắc.

Điều này cho thấy, dù trải qua nhiều giai đoạn căng thẳng, Mỹ và Nga vẫn có khả năng tìm kiếm điểm tương đồng nhằm quản lý khác biệt, nhất là khi hai bên đều ý thức rõ trách nhiệm toàn cầu của các cường quốc hạt nhân.

Bên cạnh đó, một số nguồn tin cho rằng Mỹ đang cân nhắc khả năng hình thành khuôn khổ hợp tác mới, tạm gọi là “Core 5” (bao gồm Mỹ, Nga, Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản), bên ngoài khuôn khổ Nhóm các nền kinh tế phát triển hàng đầu thế giới (G-7).

Dù chưa được xác nhận, song giới chuyên gia nhận định, sáng kiến này nếu được triển khai có thể phản ánh sự điều chỉnh đáng chú ý trong tư duy chiến lược của Mỹ, theo hướng linh hoạt hơn và tìm kiếm các cấu trúc hợp tác phù hợp với bối cảnh cạnh tranh nước lớn gia tăng.

Các trung tâm quyền lực và vai trò trong cạnh tranh chiến lược nước lớn

Bên cạnh trục Mỹ - Trung Quốc và Mỹ - Nga, cạnh tranh giữa các trung tâm quyền lực khác như Liên minh châu Âu (EU), Ấn Độ và Nhật Bản ngày càng nổi lên, góp phần định hình cục diện thế giới năm 2025 theo hướng đa trung tâm, phân tán và linh hoạt hơn.

EU tiếp tục thúc đẩy “tự chủ chiến lược” nhằm giảm phụ thuộc vào Mỹ về an ninh và Trung Quốc về kinh tế - công nghệ. EU tăng cường năng lực quốc phòng, phát triển công nghiệp và công nghệ lõi, đồng thời sử dụng sức mạnh thể chế và chuẩn mực như thương mại xanh, tiêu chuẩn số để mở rộng ảnh hưởng toàn cầu.

Mặc dù vẫn gắn kết chặt chẽ với Mỹ trong Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) để duy trì vai trò độc lập, song nội bộ EU còn đối mặt nhiều khó khăn và sức ảnh hưởng chiến lược chưa đồng đều.

Trong khi đó, Ấn Độ nổi lên như một trung tâm quyền lực đang lên, theo đuổi chính sách “tự chủ chiến lược” và tận dụng cạnh tranh nước lớn để gia tăng vị thế. Ấn Độ vừa tăng cường hợp tác với Mỹ, Nhật Bản và Australia trong khuôn khổ Nhóm “Bộ tứ” (QUAD), vừa duy trì quan hệ truyền thống với Nga, đồng thời mở rộng ảnh hưởng tại khu vực Nam Á và Ấn Độ Dương.

Tuy nhiên, hạn chế nội tại và các thách thức an ninh khu vực, nhất là căng thẳng với Pakistan, vẫn ảnh hưởng đến khả năng khẳng định vai trò trung tâm của Ấn Độ.

Nhật Bản cũng đang chuyển dịch từ vai trò chủ yếu về kinh tế sang một trung tâm an ninh - công nghệ quan trọng ở châu Á - Thái Bình Dương. Nhật Bản gia tăng chi tiêu quốc phòng, điều chỉnh chính sách an ninh, thúc đẩy liên kết với Mỹ và các đối tác cùng chí hướng, đồng thời mở rộng cạnh tranh ảnh hưởng với Trung Quốc tại Đông Á và Đông Nam Á.

Tuy nhiên, các động thái liên quan đến vấn đề Đài Loan (Trung Quốc) gần đây đã làm gia tăng căng thẳng Trung Quốc - Nhật Bản, tiềm ẩn rủi ro đối với ổn định an ninh khu vực.

Nhìn lại năm 2025, mặc dù xuất hiện một số dấu hiệu giảm căng thẳng trong các cặp quan hệ nước lớn quan trọng, cạnh tranh chiến lược vẫn là nội dung chủ đạo. Tuy nhiên, những diễn biến cuối năm 2025 cho thấy khả năng điều chỉnh trong phương thức cạnh tranh giữa các cường quốc.

Ngày 4-12-2025, chính quyền Mỹ công bố Chiến lược An ninh quốc gia mới của Tổng thống D. Trump, thể hiện những điều chỉnh đáng kể trong chính sách đối ngoại. Thay vì duy trì vai trò dẫn dắt toàn cầu rộng khắp, Mỹ thu hẹp phạm vi can dự, tập trung vào lợi ích cốt lõi, kêu gọi châu Âu tăng cường tự chủ quốc phòng và chuyển trọng tâm sang khu vực Tây Bán cầu. Cách tiếp cận đối với Nga và Trung Quốc cũng mềm hơn, nhấn mạnh quản lý quan hệ trên cơ sở lợi ích, tính có đi có lại và thực dụng.

Những điều chỉnh này cho thấy sự thay đổi đáng kể trong tư duy chiến lược của Mỹ và nhiều khả năng sẽ tiếp tục định hình chính sách của Mỹ trong năm 2026. Mặc dù vẫn còn nghi ngại về mức độ nhất quán giữa tuyên bố và hành động, nhưng các tín hiệu hiện nay cho thấy thế giới có thể bước vào giai đoạn mới, trong đó cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc từng bước đan xen nhiều hơn với thỏa hiệp chiến lược, tạo ra những tác động địa - chính trị sâu rộng./.

Đình Hùng