Bệnh nói dài
Có một câu vui rằng, “muốn nói dài lên đài mà nói”. Khi TikTok xuất hiện, có ý kiến cho rằng cái thời dài dòng trên sóng sắp qua. TikTok là những video ngắn, thời lượng chỉ vài chục giây đến 1 phút, với tiết tấu hình ảnh, âm thanh rất nhanh. Các video ngắn (short-form video) đang tràn ngập mạng xã hội và chúng đang thay đổi cách chúng ta tiếp nhận thông tin.
Nghiên cứu cho thấy, khi khán giả xem người phát biểu trên truyền hình, sự chú ý tập trung cao nhất trong khoảng 10 giây đầu, sau 15 giây bắt đầu phân tán, sau 1 phút thì giảm hẳn sự chú ý. Ấy vậy mà vẫn có người phát biểu quá dài dòng thì ai đủ kiên nhẫn xem, nghe.
Tất nhiên, quyết định sự chú ý của người xem chủ yếu là do tính hấp dẫn của nội dung thông điệp, nhưng thời lượng, cách thức chuyển tải cũng góp phần quan trọng. Đó là lý do tại sao các phim truyện thường đưa tình tiết gay cấn, hấp dẫn lên ngay những giây đầu tiên.
Đó không phải chỉ để câu view, mà là nghệ thuật thuyết phục khán giả xem tiếp. Đã có mấy bài phát biểu thu hút được người xem như phim truyện, vậy quý vị nói dài để làm gì?
Nói dài có thể do khả năng diễn đạt. Nhưng phần nhiều có lẽ là do người nói đứng ở vị trí cấp trên, tỏ ra quan trọng, cho rằng người dưới trình độ thấp, không hiểu, phải nói kỹ cho họ thấm nhuần “lời vàng ý ngọc” của mình.
Nên nhớ rằng, trí tuệ nhân dân mới là to lớn nhất. Nhà thơ Bùi Giáng có câu “Đừng tưởng cứ núi là cao, cứ sông là chảy, cứ ao là tù. Đừng tưởng cứ dưới là ngu, cứ trên là sáng, cứ tu là hiền”.
Mỗi dân tộc đều có những thế mạnh riêng. Người Việt chúng ta có rất nhiều nét đẹp. Vì vậy khi nói “ăn nhanh, đi chậm, nói dài, hôn trong bóng tối, tè ngoài phố đông” thì đó chỉ là nhìn nhận về hiện tượng lẻ tẻ, không thể khái quát cho đông đảo người Việt. Nhưng trong mấy từ khôi hài ngắn gọn ấy, vẫn có “nói dài”, đó là điều cần nghiêm túc suy nghĩ.
Ở ta có những lúc khán giả vỗ tay không phải bài hay, mà vỗ tay vì bài hết. Vỗ tay vui mừng vì đã kết thúc phần lễ lạt dài dòng, chuyển sang phần đích thực đáng xem. Trên thế giới có những sự kiện rất đáng xem với lễ khai mạc không có ai phát biểu. Hoặc có thì người chức vụ to nhất chỉ nói một câu ngắn gọn: tôi tuyên bố khai mạc.
Không phải ngay từ đầu người ta đã có ý thức nói năng ngắn gọn như vậy. Cách đây 185 năm, tháng 3-1840, sau bài phát biểu nhậm chức dài 100 phút, Tổng thống Mỹ William Henry Harrison đã bị nhiễm lạnh, rồi viêm phổi. Sau 1 tháng cầm quyền, ông qua đời.
Ngày 19-11-1863, Tổng thống Abraham Lincoln đến Gettysburg để khánh thành nghĩa trang tưởng niệm những người lính đã hy sinh trong cuộc nội chiến Hoa Kỳ. Người diễn thuyết chính hôm đó đã nói trong 2 giờ, còn Abraham Lincoln chỉ nói trong 2 phút, nhưng những lời của ông đã trở thành bất hủ. Thế giới ngày nay còn nhớ mãi câu nói nổi tiếng của ông: “Chính phủ của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, sẽ không bao giờ biến mất khỏi Trái đất”.
Đầu năm nay, ngày 20-1-2025, bài phát biểu nhậm chức của Tổng thống Donald Trump, được cho là sẽ định hình thời đại hoàng kim của nước Mỹ, cũng chỉ dài chưa tới 30 phút. Phát biểu ngắn gọn, súc tích có thể truyền cảm hứng. Ngược lại, một bài phát biểu dài dòng, trống rỗng, nhân với số người xem, sự nhàm chán sẽ tăng hàng nghìn lần. Thế mới nói lãng phí thời gian là lãng phí lớn nhất.
Việt Nam ngày nay khẳng định chống lãng phí cũng quyết liệt như chống tham nhũng. Ban Bí thư vừa ban hành Kết luận về chấn chỉnh lề lối làm việc, nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị. Trong đó, yêu cầu thực hiện tinh giản 10% số lượng hội nghị hằng năm.
Đáng chú ý là quy định rõ thời gian phát biểu tại các hội nghị: phát biểu chỉ đạo khai mạc không quá 10 phút; kết luận hội nghị của lãnh đạo tổng thời lượng không quá 50 phút.
Đọc lại các bài báo, nghe lại những đoạn băng, chúng ta thấy lời Bác Hồ luôn ngắn gọn, súc tích. “Không có gì quý hơn độc lập, tự do”, mấy chữ ngắn gọn chứa đựng chân lý muôn đời.
Phong cách sử dụng ngôn ngữ cô đọng được hình thành từ khi Người bôn ba tìm đường cứu nước. Bác Hồ đã học cách viết báo ngắn gọn ở phương Tây. Sau này, cả đời Bác viết báo để làm cách mạng, để phục vụ nhân dân.
Vì vậy, Người luôn nhất quán quan điểm nói sao, viết sao để đồng bào ta thấy dễ hiểu, dễ làm theo. Muốn vậy phải viết ngắn, nói ngắn, tránh viết dài, viết rỗng. Bác dạy cán bộ ta phải chữa bệnh nói dài, viết rỗng.
Vì vậy, thực hiện nghiêm Kết luận trên của Ban Bí thư chính là học tập và làm theo phong cách Hồ Chí Minh, chính là một cách để cán bộ ta gần dân, trọng dân và vì dân./.