Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao - động lực chiến lược để Hà Nội tiến bước trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc
TS. PHẠM THỊ HẠNH
Trường Đại học Thái Bình
Trong tiến trình phát triển của đất nước, Thủ đô Hà Nội luôn giữ vai trò đặc biệt quan trọng - trung tâm chính trị, hành chính quốc gia, đồng thời là đầu tàu về kinh tế, văn hóa, giáo dục, khoa học - công nghệ. Bước vào kỷ nguyên mới với nhiều thời cơ và thách thức đan xen, Hà Nội đứng trước yêu cầu phải chuyển mình mạnh mẽ để xứng đáng với vị thế, vai trò và kỳ vọng của cả nước.
Một trong những động lực then chốt, mang tính quyết định để Hà Nội phát triển nhanh, bền vững, hội nhập quốc tế thành công chính là phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Đây vừa là yêu cầu khách quan, vừa là nhiệm vụ chiến lược nhằm đưa Thủ đô vững bước tiến vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên của trí tuệ, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Vai trò quyết định của nguồn nhân lực đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của Thủ đô Hà Nội
Nguồn nhân lực, đặc biệt là nguồn nhân lực chất lượng cao đóng vai trò quyết định đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia, cũng như mỗi địa phương. Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang diễn ra mạnh mẽ, Đảng và Nhà nước ta càng đặc biệt coi trọng việc xây dựng, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế sâu rộng hiện nay.
C. Mác cho rằng, con người là yếu tố số một của lực lượng sản xuất. Alvin Toffler, nhà tương lai học người Mỹ, nhấn mạnh vai trò của lao động trí thức: “Tiền bạc tiêu mãi cũng hết, quyền lực rồi sẽ mất; chỉ có trí tuệ của con người thì khi sử dụng không những không mất đi mà còn lớn lên”.
Giữa nguồn lực con người, vốn, tài nguyên thiên nhiên, cơ sở vật chất - kỹ thuật, khoa học - công nghệ,... có mối quan hệ nhân - quả với nhau, nhưng trong đó nguồn nhân lực được xem là năng lực nội sinh chi phối các nguồn lực khác và quá trình phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia. So với các nguồn lực khác, nguồn nhân lực với yếu tố hàng đầu là trí tuệ, chất xám có ưu thế nổi bật là không bị cạn kiệt nếu biết bồi dưỡng, khai thác và sử dụng hợp lý; còn các nguồn lực khác dù nhiều đến đâu cũng chỉ là yếu tố hữu hạn và chỉ phát huy được tác dụng khi kết hợp với nguồn nhân lực một cách có hiệu quả. Nguồn nhân lực là nhân tố quyết định việc khai thác, sử dụng, bảo vệ và tái tạo các nguồn lực khác; trong đó nguồn nhân lực chất lượng cao quyết định quá trình tăng trưởng và phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia.
Thực tế chứng minh rằng, một quốc gia có thể không giàu về tài nguyên, điều kiện thiên nhiên không mấy thuận lợi, nhưng kinh tế có thể tăng trưởng nhanh và phát triển bền vững nếu quốc gia đó biết đề ra đường lối kinh tế đúng đắn, biết tổ chức thực hiện thắng lợi đường lối đó; với đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý, đội ngũ trí thức xứng tầm; lực lượng công nhân kỹ thuật tay nghề cao, đông đảo và có các doanh nhân tài ba.
Trong thế giới hiện đại, khi chuyển dần sang nền kinh tế chủ yếu dựa trên tri thức và trong xu thế toàn cầu hóa, hội nhập kinh tế quốc tế, nguồn nhân lực, đặc biệt là nguồn nhân lực chất lượng cao ngày càng thể hiện vai trò quyết định. Các lý thuyết tăng trưởng gần đây chỉ ra rằng, một nền kinh tế muốn tăng trưởng nhanh và ở mức cao đều phải dựa trên ít nhất ba trụ cột cơ bản: áp dụng công nghệ mới, phát triển kết cấu hạ tầng hiện đại và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.
Trong đó, động lực quan trọng nhất của sự tăng trưởng kinh tế bền vững chính là con người, đặc biệt là nguồn nhân lực chất lượng cao, tức là những người được đầu tư phát triển, có kỹ năng, kiến thức, tay nghề, kinh nghiệm, năng lực sáng tạo nhằm trở thành “nguồn vốn - vốn con người, vốn nhân lực”. Trong bối cảnh thế giới có nhiều biến động và cạnh tranh quyết liệt, phần thắng sẽ thuộc về những quốc gia có nguồn nhân lực chất lượng cao, có môi trường pháp lý thuận lợi cho đầu tư và một môi trường chính trị - xã hội ổn định.
Sự nghiệp đổi mới, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế không thể thành công nếu thiếu nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao, với những con người có đủ “đức”, “tài”.
Trong chiến lược phát triển của Thủ đô Hà Nội, phát triển nguồn nhân lực có ý nghĩa vô cùng quan trọng nhằm thực hiện khâu đột phá theo Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng và Nghị quyết Đại hội Đảng bộ thành phố Hà Nội lần thứ XVII (nhiệm kỳ 2020 - 2025). Đứng trước yêu cầu phải đổi mới để phát triển, hội nhập, nghị quyết Đại hội Đảng bộ thành phố Hà Nội lần thứ XVII (nhiệm kỳ 2020 - 2025) nhấn mạnh: “Phát triển nguồn nhân lực, nhất là nhân lực chất lượng cao, nhân lực quản lý xã hội, quản trị kinh tế, nhân lực ngành văn hóa, du lịch. Xây dựng và phát triển hệ sinh thái học tập sáng tạo; thu hút trọng dụng nhân tài trong và ngoài nước, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững và hội nhập quốc tế… là nguồn lực quan trọng quyết định phát triển Thủ đô”[(1)].
Nghị quyết Đại hội lần thứ XVII Đảng bộ thành phố Hà Nội xác định việc phát triển nguồn nhân lực, nhất là nhân lực chất lượng cao là một trong những khâu đột phá quan trọng, được nâng tầm với mục tiêu, nhiệm vụ cụ thể và nặng nề hơn: “Phát triển nguồn nhân lực, nhất là nhân lực chất lượng cao, nhân lực quản lý xã hội, quản trị kinh tế, nhân lực các ngành văn hóa, du lịch. Xây dựng và phát triển hệ sinh thái học tập sáng tạo, hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo; thu hút, trọng dụng nhân tài trong và ngoài nước, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững và hội nhập quốc tế...”. Thành phố phấn đấu tỷ lệ lao động qua đào tạo trên địa bàn đạt ít nhất 75% - 80%, cao hơn nhiều so với giai đoạn trước.
Nguồn nhân lực chất lượng cao có vai trò quyết định với sự phát triển của Hà Nội, là “chìa khóa” nâng cao sức cạnh tranh, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế, giúp Thủ đô trở thành trung tâm tri thức, công nghệ và là động lực quan trọng cho sự phát triển kinh tế bền vững, hiện đại.
Nguồn nhân lực chất lượng cao được hiểu là lực lượng lao động có trình độ học vấn, chuyên môn, kỹ năng và phẩm chất vượt trội, đáp ứng yêu cầu phát triển trong điều kiện hội nhập và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Đối với Hà Nội, nguồn nhân lực chất lượng cao giữ những vai trò đặc biệt:
Động lực phát triển kinh tế - xã hội: Hà Nội là trung tâm kinh tế lớn, đóng góp khoảng 16 -17% GDP cả nước. Để duy trì và mở rộng vị thế, thành phố cần đội ngũ nhân lực có khả năng làm chủ công nghệ cao, quản trị hiện đại, sáng tạo và thích ứng nhanh.
Nền tảng xây dựng đô thị thông minh, hiện đại: Phát triển hạ tầng đô thị, chuyển đổi số, quản lý thông minh đều đòi hỏi lực lượng nhân lực chất lượng cao trong các lĩnh vực công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo, quản trị dữ liệu…
Bảo đảm vị thế chính trị và văn hóa: Là Thủ đô ngàn năm văn hiến, Hà Nội cần nguồn nhân lực am hiểu văn hóa, có năng lực ngoại giao, quản trị, sáng tạo để vừa giữ gìn bản sắc, vừa hội nhập quốc tế.
Yếu tố cạnh tranh trong hội nhập quốc tế: Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu, nguồn nhân lực chất lượng cao chính là “thương hiệu” nâng cao sức hấp dẫn của Hà Nội đối với nhà đầu tư, doanh nghiệp, học giả quốc tế.
Như vậy, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao không chỉ là một nhiệm vụ quản lý, mà còn là chiến lược lâu dài bảo đảm cho Hà Nội phát triển bền vững.
Kết quả quan trọng và một số hạn chế, thách thức về phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao của Hà Nội thời gian qua
Quán triệt sâu sắc các nghị quyết, chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước về phát triển nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao[(2)], những năm qua, thành phố Hà Nội đã xây dựng, ban hành và triển khai nhiều văn bản thực hiện chiến lược, quy hoạch phát triển nguồn nhân lực[(3)], bước đầu đạt những kết quả quan trọng, tạo đột phá về phát triển nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao trên địa bàn Thủ đô.
Về quy mô và trình độ: Hà Nội dẫn đầu cả nước về quy mô mạng lưới cơ sở giáo dục, đặc biệt là giáo dục nghề nghiệp. Tỷ lệ lao động qua đào tạo cao hơn nhiều so với trung bình cả nước, trong đó tỷ lệ lao động có bằng cấp, chứng chỉ chiếm tỷ trọng đáng kể. Theo số liệu năm 2023, tỷ lệ lao động qua đào tạo của Hà Nội đạt 73,2%, cao hơn nhiều so với mục tiêu 70% đề ra và cao hơn mức trung bình của cả nước (khoảng 68%).
Về chất lượng đào tạo: Nhiều trường nghề đã được đầu tư để đạt chuẩn khu vực và quốc tế. Một số cơ sở đào tạo đã dịch chuyển từ đào tạo đại trà sang đào tạo theo nhu cầu thực tế của thị trường lao động. Ví dụ, Trường Cao đẳng nghề Công nghệ cao Hà Nội và Trường Cao đẳng Việt Nam - Hàn Quốc Hà Nội có tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp có việc làm ngay sau khi ra trường đạt trên 90%.
Về thu hút nhân tài: Thành phố Hà Nội chú trọng đến việc xây dựng các cơ chế, chính sách thiết thực nhằm thu hút, đào tạo và đãi ngộ nhân tài trong và ngoài nước, đặc biệt là trong các ngành mũi nhọn, như công nghệ thông tin, quản trị kinh tế, văn hóa và du lịch. Các văn bản chỉ đạo điều hành, quy phạm pháp luật được ban hành kịp thời, đáp ứng yêu cầu phát triển.
Thời gian qua, Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội đã thông qua một số nghị quyết liên quan đến chế độ đãi ngộ với vận động viên đạt thành tích cao, học sinh đoạt giải quốc tế, với mức thưởng tương xứng nhằm khích lệ tinh thần nỗ lực, cống hiến. Từ năm 2016 đến 2020, Hà Nội đã thu hút được hơn 2.000 nhà khoa học, chuyên gia và sinh viên xuất sắc về làm việc tại các cơ quan nhà nước và doanh nghiệp trên địa bàn.
Trong giai đoạn 2021 - 2024, thành phố Hà Nội đã chủ động triển khai đồng bộ, hiệu quả các chủ trương, chính sách và quy định pháp luật về phát triển, sử dụng nguồn nhân lực, đặc biệt là nguồn nhân lực chất lượng cao.
Trong công tác tuyển dụng, Hà Nội đã thực hiện theo hướng chuyên nghiệp, khoa học, đảm bảo tính công khai, minh bạch và nâng cao chất lượng. Đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức của thành phố được bố trí phù hợp với chuyên môn, trình độ và yêu cầu công việc, phát huy hiệu quả năng lực, sở trường.
Để thu hút, đãi ngộ nhân tài chất lượng cao, thành phố đã có một số cơ chế: quỹ ưu đãi, khuyến khích các nhà khoa học đầu ngành, chuyên gia giỏi; các ưu đãi về đào tạo, bồi dưỡng; hỗ trợ nghiên cứu...
Một số hạn chế và thách thức: Thứ nhất, chất lượng nguồn nhân lực chưa đồng đều: Mặc dù tỷ lệ lao động qua đào tạo cao, nhưng chất lượng nguồn nhân lực vẫn còn nhiều hạn chế, đặc biệt là kỹ năng mềm và khả năng ứng dụng thực tiễn còn yếu. Một cuộc khảo sát gần đây cho thấy, chỉ có khoảng 30% sinh viên tốt nghiệp đại học tại Hà Nội đáp ứng được ngay yêu cầu công việc mà không cần đào tạo lại.
Thứ hai, vẫn xảy ra tình trạng thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao trong một số ngành, nghề mũi nhọn, trong khi đó một số ngành lại dư thừa lao động. Ví dụ, theo thống kê của Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội, các ngành như công nghệ thông tin, vi mạch bán dẫn, du lịch và dịch vụ chất lượng cao đang thiếu khoảng 20.000 - 30.000 lao động mỗi năm.
Thứ ba, về cơ chế và chính sách: Mặc dù đã có các chính sách thu hút nhân tài, nhưng việc thực thi còn gặp nhiều vướng mắc, chưa đủ mạnh để giữ chân và trọng dụng những người giỏi. Tỷ lệ nhân tài làm việc tại các cơ quan nhà nước chưa cao, và nhiều người sau một thời gian đã chuyển sang khu vực tư nhân hoặc ra nước ngoài.
Một số giải pháp trọng tâm để xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao cho Thủ đô Hà Nội trong thời gian tới
Để tập trung phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho Thủ đô Hà Nội, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ đưa Thủ đô Hà Nội vững bước tiến vào kỷ nguyên mới, trước hết, cần chú trọng gắn kết ba khâu: đào tạo - sử dụng - đãi ngộ.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang diễn ra mạnh mẽ trên thế giới, ở trong nước, đất nước đang bước vào một kỷ nguyên mới, kỷ nguyên dân tộc vươn mình, thì nguồn nhân lực chất lượng cao được xem là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của mỗi quốc gia, địa phương và tổ chức. Tuy nhiên, để xây dựng được đội ngũ nhân lực đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững, không thể chỉ dừng lại ở việc đào tạo, mà cần có sự gắn kết chặt chẽ và đồng bộ giữa ba khâu cơ bản: đào tạo - sử dụng - đãi ngộ.
Trước hết, đào tạo là nền tảng của sự phát triển nhân lực. Thủ đô Hà Nội cần xây dựng một hệ thống giáo dục - đào tạo tiên tiến, gắn kết với thực tiễn xã hội và nhu cầu thị trường lao động, góp phần tạo nên đội ngũ nhân lực có tri thức, kỹ năng nghề nghiệp, năng lực tư duy sáng tạo và khả năng thích ứng nhanh với sự thay đổi. Bên cạnh tri thức, đào tạo còn phải chú trọng rèn luyện phẩm chất đạo đức, kỷ luật lao động, tinh thần trách nhiệm và ý thức cống hiến. Chỉ khi con người được chuẩn bị tốt về cả chuyên môn và nhân cách, họ mới có thể trở thành nguồn lực bền vững cho sự phát triển.
Tiếp theo, sử dụng nhân lực một cách hợp lý chính là khâu then chốt để phát huy hiệu quả của quá trình đào tạo. Nếu nhân lực được đào tạo bài bản nhưng không được bố trí đúng chuyên môn, sở trường, hoặc làm việc trong môi trường thiếu minh bạch, thiếu công bằng thì sẽ lãng phí rất lớn. Do đó, cần xây dựng cơ chế tuyển dụng, đánh giá và sử dụng nhân lực khoa học, minh bạch, dựa trên năng lực và kết quả cống hiến; đồng thời, môi trường làm việc phải chuyên nghiệp, năng động, khuyến khích sự sáng tạo, trao quyền chủ động và cơ hội thăng tiến cho người lao động.
Cuối cùng, đãi ngộ là điều kiện bảo đảm để giữ chân và khuyến khích nguồn nhân lực chất lượng cao. Chính sách tiền lương, tiền thưởng, phúc lợi cần tương xứng với năng lực và đóng góp, tạo cho họ sự yên tâm, gắn bó lâu dài. Ngoài ra, cần quan tâm đến đời sống tinh thần, cơ hội học tập, phát triển bản thân và chính sách đãi ngộ đặc biệt để thu hút nhân tài trong và ngoài nước. Nếu đào tạo tốt, sử dụng đúng nhưng đãi ngộ kém, nguồn nhân lực chất lượng cao sẽ dễ dàng bị chảy máu chất xám.
Tóm lại, đào tạo là nền tảng, sử dụng là động lực, đãi ngộ là điều kiện bảo đảm. Ba khâu này phải được tiến hành đồng bộ, có sự gắn kết chặt chẽ và hỗ trợ lẫn nhau. Chỉ khi đó, nguồn nhân lực chất lượng cao mới thực sự trở thành động lực then chốt cho sự phát triển nhanh và bền vững của Thủ đô Hà Nội trong thời kỳ mới.
Hai là, tăng cường hợp tác quốc tế và đổi mới sáng tạo nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng. Mở rộng hợp tác với các trường đại học, viện nghiên cứu quốc tế để tiếp thu công nghệ, phương pháp đào tạo tiên tiến. Thu hút đầu tư công nghệ cao, vùng công nghiệp công nghệ cao, trung tâm sáng tạo, khởi nghiệp để tạo môi trường thu hút nhân lực. Khuyến khích hoạt động nghiên cứu - phát triển (R&D), đổi mới sáng tạo trong doanh nghiệp và trường học, hỗ trợ bằng quỹ, ưu đãi thuế cho R&D.
Ba là, tăng cường cơ chế chính sách hỗ trợ và pháp lý đồng bộ. Có cơ chế ưu đãi thuế, đất đai, vốn vay cho các doanh nghiệp, tổ chức đào tạo, trung tâm thực hành nghề chất lượng cao trên địa bàn Thủ đô. Xây dựng, hoàn thiện các chính sách, pháp luật để bảo đảm quyền lợi cho người học, người lao động (ví dụ bảo hiểm, phúc lợi, bảo vệ sở hữu trí tuệ nếu có sáng chế). Hạn chế thấp nhất các rào cản hành chính, thủ tục để trường đại học, doanh nghiệp có thể hợp tác nhanh, hiệu quả. Đẩy mạnh phân quyền cho các trường trong việc chủ động triển khai các chương trình đào tạo, thu hút nhân lực phù hợp với đặc thù của Thủ đô.
Bốn là, dự báo nhu cầu nhân lực và quy hoạch đào tạo phù hợp. Xây dựng hệ thống dữ liệu thị trường lao động, dự báo cung - cầu nhân lực theo ngành, vùng, công nghệ mới - đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ cao, chuyển đổi số, sáng tạo, môi trường. Quy hoạch mạng lưới cơ sở đào tạo nghề, đại học, trung tâm bồi dưỡng sao cho phủ đều các vùng (nội thành, ngoại thành, vùng nông thôn) và phù hợp với đặc thù của Thủ đô. Chú trọng vùng nông thôn, vùng ngoại thành để không để khoảng cách, bất bình đẳng trong tiếp cận đào tạo.
Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao chính là “chìa khóa vàng” để Hà Nội hiện thực hóa khát vọng trở thành một Thủ đô hiện đại, văn minh, hội nhập quốc tế, xứng tầm khu vực và thế giới. Trong giai đoạn hiện nay, khi kỷ nguyên tri thức và công nghệ đang bùng nổ, nhiệm vụ này càng trở nên cấp bách và mang tính chiến lược lâu dài. Với sự quyết tâm của cả hệ thống chính trị, sự đồng thuận của đội ngũ cán bộ, đảng viên và các tầng lớp nhân dân Thủ đô, cùng những giải pháp đồng bộ, Hà Nội hoàn toàn có thể xây dựng được nguồn nhân lực chất lượng cao, qua đó khẳng định vị thế, uy tín và sức mạnh của Thủ đô ngàn năm văn hiến trên con đường phát triển và hội nhập./.
[(1)] Thành ủy Hà Nội: Báo cáo tình hình thực hiện khâu đột phá theo Nghị quyết Đại hội Đảng bộ thành phố lần thứ XVII, tháng 6-2023
[(2)] Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng; Quyết định số 579/QĐ-TTg, ngày 19-4-2011, của Thủ tướng Chính phủ, phê duyệt “Chiến lược phát triển nhân lực Việt Nam thời kỳ 2011 - 2020” và Quyết định số 1216/QĐ-TTg, ngày 22-7-2011, của Thủ tướng Chính phủ, phê duyệt Quy hoạch phát triển nhân lực Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020
[(3)] Chương trình số 04-CTr/TU, ngày 24-6-2016, “Về phát triển văn hóa - xã hội, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực Thủ đô, xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh giai đoạn 2016-2020”; Chương trình 06-CTr/TU, ngày 17-3-2021, của Thành ủy Hà Nội “Về phát triển văn hóa, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, xây dựng người Hà Nội thanh lịch văn minh giai đoạn 2021 - 2025” và Quyết định số 4907/QĐ-UBND, ngày 8-12-2022, phê duyệt Đề án “Phát triển chương trình đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao theo tiêu chuẩn quốc gia và kiểm định các trường đại học Đông Nam Á”